Psalm 146,4 — „Jego zamysły giną w owym dniu”: psalmiczny fundament naturalnej śmiertelności człowieka

„Jego duch wychodzi, on wraca do swojej ziemi — w owym dniu giną jego zamysły."

Psalm 146,4

Kontekst

Psalm 146 należy do pięciu wielkich psalmów Hallelu-Jah (Ps 146-150), które zamykają Psałterz. Rozpoczyna się podwójnym wezwaniem własnej duszy do uwielbienia (w. 1-2: „Chwal, duszo moja, Pana! Będę chwalił Pana, póki żyję"), rozwija się w ostre upomnienie, by nie pokładać ufności w książętach ani w ludziach (w. 3-4), i wieńczy wielkim wyznaniem JHWH jako Stwórcy i Wyzwoliciela (w. 5-10). W. 4 jest negatywnym uzasadnieniem napomnienia z w. 3: dlaczego nie wolno ufać człowiekowi. Odpowiedź: bo jego oddech wychodzi, bo wraca do swojej ziemi, bo jego zamysły giną w dniu śmierci.

Godna uwagi jest antropologiczna precyzja wersetu. Trzy paralelne człony zostają w jednej linii oddechowej zestawione. Po pierwsze: tetzé rucho — jego duch (oddech, tchnienie życia) wychodzi. Po drugie: yashúv l’admáto — wraca do swojej ziemi (adamah), do tworzywa, z którego według Rdz 2,7 został uformowany. Po trzecie: bayyôm hahû avédu eshtonotáv — w owym dniu (a więc nie po długim czasie, lecz równocześnie z umieraniem) giną jego plany, myśli, zamierzenia. Słowo eshtonôth występuje w ST tylko tutaj i oznacza umysłową aktywność człowieka, jego myślenie i planowanie.

Psalmista mówi świadomie językiem stworzenia. Tam, gdzie Rdz 2,7 wdmuchuje człowiekowi tchnienie życia w nozdrza i czyni go przez to nefesz chajjáh (duszą żyjącą), tam w Ps 146,4 proces zachodzi w odwrotnym kierunku: oddech wychodzi, człowiek znowu staje się ziemią, z której został wzięty. Jest to dokładne odbicie aktu stwórczego. To, co Bóg uformował z ziemi i napełnił oddechem, w śmierci wraca jedno i drugie — a wraz z tym jego myślenie.

W szerszym kontekście Pisma Ps 146,4 wraz z Koh 12,7 („Proch wraca do ziemi, jak był, a duch wraca do Boga, który go dał"), Koh 9,5 („Umarli nic nie wiedzą"), Hi 14,10-12 („Człowiek umiera i leży bez ruchu"), Ps 6,6 („W śmierci nikt o Tobie nie pamięta"), Ps 30,10, Ps 115,17 i Iz 38,18-19 tworzy zwartą linię mądrościową. To właśnie ta linia jest w Katechizmie Rakowskim w rozdziale o wzywaniu świętych wyraźnie przywołana — nieprzypadkowo, lecz jako spójna starotestamentowa antropologia.

Socyniańska teza zasadnicza

W lekturze socyniańskiej Ps 146,4 jest antropologicznym wersetem kluczowym: mówi o człowieku jako całości — nie tylko o ciele z pominięciem rzekomo nieśmiertelnej duszy — że wraz ze śmiercią jego duch wychodzi, jego ciało wraca do ziemi, a jego myśli giną. Dla platońsko-scholastycznej nauki o z natury nieśmiertelnej anima rationalis jest to twarda kamień obrażenia: to, co może umrzeć, stać się ziemią, w umieraniu utracić swoje myśli, nie jest z natury niezniszczalne.

Pointa leży w jednoczesnym wymienieniu trzeciego członu. Psalmista nie mówi: najpierw umiera ciało, a potem dusza trwa świadomie dalej; lecz: w owym dniu (bayyôm hahû) giną zamysły. Wyjście ducha, powrót ciała i zagłada myśli zbiegają się w jeden proces. Platońska antropologia potrzebuje natomiast czasowego rozdzielenia: najpierw śmierć ciała, potem świadome dalsze życie substancji duszy. Tekst hebrajski tego rozdzielenia nie zna.

Sozzini i Katechizm Rakowski wyciągają z tego pozytywną antropologię: człowiek został od początku stworzony jako śmiertelny; nieśmiertelność nie jest wyposażeniem natury, lecz dobrem zbawczym, które Chrystus przez zmartwychwstanie wyniósł na światło (2 Tm 1,10; 1 Kor 15,53-54). To, co Pismo ma do powiedzenia o człowieku między śmiercią a zmartwychwstaniem, mówi konsekwentnie językiem snu (1 Tes 4,13-15; J 11,11-14), a nie językiem świadomego stanu pośredniego odłączonej duszy.

Tym samym Ps 146,4 służy zarazem argumentowi napomnienia z w. 3. „Nie pokładajcie ufności w książętach, w synu człowieczym, u którego nie ma pomocy." Dlaczego nie? Bo jego oddech wychodzi, jego plan się rozsypuje, jego myślenie gaśnie. Werset nie jest więc filozoficznym marginesem, lecz teologicznym stwierdzeniem głównym: ufność należy się JHWH samemu (w. 5-10), „który uczynił niebo i ziemię" i „który jedyny ma nieśmiertelność" (1 Tm 6,16) — a nie śmiertelnej osobie życiowej człowieka.

Egzegeza: kluczowe pojęcia i pole słownikowe

Cztery filologiczne obserwacje czynią z Ps 146,4 niezwykle precyzyjny locus klasyczny starotestamentowej antropologii:

ruach — tchnienie życia, nie platońska substancja duszy

Hebrajskie ruach oznacza w torajskim i psalmicznym uzusie tchnienie życia, oddech, ducha jako zasadę życia — a nie odłączoną od ciała, samodzielną substancjalną duszę. Już w Rdz 2,7 jest to wdmuchnięte przez Boga niszmath chajjím (oddech życia), które czyni uformowanego z ziemi Adama nefesz chajjáh. Ruach w Ps 146,4 nawiązuje do tego schematu stwórczego: to, co Bóg dał, w śmierci znowu wychodzi.

Septuaginta oddaje tetzé rucho przez exeleúsetai tò pneûma autou — słowo pneûma zachowuje w septuagintycznym uzusie hebrajski punkt ciężkości: tchnienie życia, a nie platońska psychê athánatos. Filologicznie czysta lektura nie może więc twierdzić, że werset mówi o niezniszczalnej substancji duszy, która opuszcza ciało, by trwać dalej w świadomym stanie pośrednim.

Koh 12,7 uzupełnia to określenie. Tam ruach wraca do Boga, „który go dał". Wygląda to z początku jak poszlaka dalszego życia — w kontekście znaczy jednak: tchnienie życia jest własnością Boga; wraca w boską dyspozycję jak użyczone dobro. Świadome dalsze życie człowieka nie jest tym samym twierdzone; przeciwnie, sam Koh 9,5 („Umarli nic nie wiedzą") i Ps 146,4 wyraźnie tej wykładni zaprzeczają.

yashúv l’admáto — „wraca do swojej ziemi"

Słowo adamah — ziemia, rola, gleba — jest w hebrajskim słowem, z którego utworzone jest imię własne Adam ('adám). Gdy Ps 146,4 mówi, że człowiek wraca „do swojej ziemi", wybrzmiewa etymon stwórczy: wraca tam, skąd przyszedł (Rdz 2,7; Rdz 3,19: „Bo prochem jesteś i w proch się obrócisz").

Ważny jest sufiks dzierżawczy -o („jego ziemia"): ziemia należy do niego, jest jego konstytutywną właściwością, a nie zewnętrznym miejscem pobytu. Pismo zaznacza: cały człowiek — nie tylko zdejmowane ciało obok właściwie nieśmiertelnej duszy — należy do ziemi i do niej wraca. Jest to świadectwo starotestamentowe, któremu platońska nauka o dwoistej naturze nie potrafi sprostać.

Katechizm Rakowski nawiązuje dokładnie do tego stwórczego powrotu, gdy uzasadnia naturalną śmiertelność człowieka jego ziemskim uformowaniem: „Po pierwsze stąd, że został uformowany z ziemi; następnie, że gdy tylko został stworzony, potrzebował pokarmu". Kto został uczyniony z ziemi i karmi się ziemią, ten w śmierci również wraca do ziemi. Ps 146,4 wypowiada końcowy kierunek tego stwórczego charakteru.

bayyôm hahû — „w owym dniu", równocześnie

Wskazanie czasowe bayyôm hahû jest hermeneutyczną pointą wersetu. Łączy ono ginięcie myśli nie z jakimkolwiek punktem przyszłości, np. z dniem ostatnim, lecz z tym samym dniem, w którym oddech wychodzi i ciało wraca do ziemi. Trzy zdarzenia, jeden czas: wyjście ducha, powrót ciała, zagłada myśli.

Dla platońsko-scholastycznej antropologii jest to filologiczna blokada. Wymaga ona bowiem właśnie czasowego rozdzielenia: najpierw umiera ciało, potem dusza żyje świadomie dalej. Ps 146,4 zabrania tego rozdzielenia. To, co człowiek myśli i planuje, ginie w tym samym dniu, w którym jego ciało się rozpada. Platońska dwoista natura nie znajduje w tekście oparcia.

Socyniańsko i w sensie Katechizmu Rakowskiego staje się tu więc widoczna antropologia Pisma: człowiek jest jednością ciała i ducha życiowego, nefesz chajjáh. Gdy ona umiera, umiera cała. Nie dlatego, by człowiek był czystą materią — byłaby to materialistyczna płycizna —, lecz dlatego, że Pismo myśli o człowieku jako o integralnej osobie życiowej, której myślenia nie da się oddzielić od jej oddechu. Zmartwychwstanie — a nie natywna nieśmiertelność — jest dlatego jedyną biblijną odpowiedzią na śmierć.

eshtonôth — myśli, które giną

Słowo eshtonôth (l. mn. od eshton) występuje w hebrajskim ST tylko tutaj (hapax legomenon). Oznacza myśli w sensie planów, zamierzeń, rozważań — nie zwykłe nastroje, lecz wolicjonalną aktywność umysłu. Czasownik avédu (od 'abad) znaczy ginąć, przemijać, ulegać zatraceniu.

Właśnie to słowo — 'abad — jest w Piśmie czasownikiem, którym określa się również zatratę duszy w Gehennie (Mt 10,28 LXX-zapożyczenie apolésai). To, co w chwili śmierci dzieje się z myślami, nie jest zmianą miejsca pobytu, lecz przemijaniem. Pismo używa twardego, jednoznacznego czasownika. Substancjalnie niezniszczalna dusza nie mogłaby swoich myśli 'abad doświadczyć.

Koh 9,5 formułuje tę samą mądrościową pointę wyraźnie: „Umarli nic nie wiedzą." Kto w dniu śmierci już nie myśli, nie ma też wiedzy, pamięci, modlitwy. Stąd Katechizm Rakowski wyciąga wniosek, że wzywanie zmarłych świętych jest bezsensowne i przeciwne Pismu — bezpośredni dogmatyczny przypadek zastosowania antropologii Ps 146,4.

Porównanie wykładni

Odniesienie do Fausta Sozziniego

Katechizm Rakowski (1605/1660), klasyczny podręcznik nauczania Braci Polskich, traktuje naturalną śmiertelność człowieka jako antropologiczny temat zasadniczy. W rozdziale o drodze zbawienia stawia antropologiczne pytanie wstępne: dlaczego człowiek jest poddany śmierci? Odpowiedź jest socyniańską tezą kluczową, którą Ps 146,4 nosi wprost egzegetycznie: człowiek został od początku stworzony jako śmiertelny. W innym miejscu — w rozdziale o wzywaniu świętych — Katechizm przywołuje wyraźnie wersety psalmiczne paralelne do Ps 146,4, by pokazać, że umarli w trakcie swojego umarłego stanu nie żyją i nic nie wiedzą.

Pierwszą przyczyną jest to, że człowiek został od początku stworzony jako śmiertelny, to znaczy jako taki, który nie tylko ze swojej natury umrzeć mógł, lecz również, gdyby został pozostawiony swojej naturze, nieuchronnie umrzeć musiał, choćby przez Boską łaskę mógł być nieustannie zachowywany przy życiu.

Fausto Sozzini, Katechizm Rakowski, rozdział „Śmiertelność człowieka" (De Iesu Christo Servatore)

Ta odpowiedź Katechizmu Rakowskiego na pytanie „Dlaczego jednak człowiek jest poddany śmierci?" jest antropologiczną tezą zasadniczą całej socyniańskiej nauki zbawczej. Wyciąga dwie konsekwencje, które dla Ps 146,4 są rozstrzygające: po pierwsze, że śmiertelność nie jest dodatkowym karnym znamieniem upadku, lecz znamieniem natury stworzenia; po drugie, że pozostawanie człowieka przy życiu nie jest naturalnym zachowaniem, lecz nieustannym łaskawym podtrzymywaniem Bożym. To dokładnie ten ruch życiowy, który Ps 146,4 opisuje w odwrotnym kierunku: gdy oddech wychodzi i nie ma już stwórczego oparcia, człowiek wraca do swojej ziemi.

Katechizm uzasadnia tę tezę stwórczo-teologicznie i podaje cztery oznaki: „Po pierwsze stąd, że został uformowany z ziemi; następnie, że gdy tylko został stworzony, potrzebował pokarmu; po trzecie, że został przez samego Boga przeznaczony do płodzenia potomstwa, co w naturze nieśmiertelnej nie miałoby miejsca. Ponadto, gdyby Adam został stworzony jako nieśmiertelny, nie miałoby sensu przyznawać mu drzewa życia, którego owoc miał moc przedłużania życia" Katechizm Rakowski, rozdział „Śmiertelność człowieka". Cztery stwórczo-teologiczne obserwacje, które razem uzasadniają naturalną śmiertelność człowieka — a tym samym dosłowny sens Ps 146,4.

W innym miejscu Katechizm Rakowski czyni antropologiczne stwierdzenie wyraźnie owocnym dla nauki o umarłych: „Wystarczająco bowiem zarówno z rozumu, jak i z Pisma Świętego widać, że umarli, dopóki są umarli, w istocie nie żyją i dlatego ani niczego rozumieć, ani o coś się troszczyć, ani o cokolwiek Boga prosić nie mogą. Dlatego Chrystus dowodzi, że bezwzględnie konieczne jest, by Bóg wskrzesił Abrahama, Izaaka i Jakuba, ponieważ w przeciwnym razie Bóg byłby Bogiem umarłych, a nie żyjących" Katechizm Rakowski, rozdział „Wzywanie świętych i zmarłych". W tym samym tchnieniu Katechizm przywołuje psalmiczne miejsca paralelne: Ps 6,6; Ps 30,10-11; Ps 115,17-18; Iz 38,18-19 — dokładnie ta linia, do której Ps 146,4 dogmatycznie należy.

Wreszcie Katechizm uzupełnia pozytywną obietnicę zbawczą, którą Ps 146,4 ze swojego negatywnego stwierdzenia uwalnia: „Nieśmiertelność jednak różni się od śmierci, a mianowicie od wiecznej, bardzo, gdyż ktoś może być śmiertelny, a jednak nigdy umrzeć nie musi, a tym bardziej nie jest konieczne, by wiecznie pozostawał w śmierci" Katechizm Rakowski, rozdział „Przekroczenie Adama i konieczność objawienia". Śmiertelność (condicio) nie jest wieczną śmiercią (poena aeterna); ale jest znamieniem natury, a nie zdejmowanym płaszczem nad właściwie nieśmiertelną substancją. Dopiero zmartwychwstanie przez Chrystusa (1 Kor 15,53-54; 2 Tm 1,10) czyni ze śmiertelnego człowieka nieśmiertelnego — i to jest ruch zbawczy, z którego Ps 146,4 otrzymuje swoją właściwą biblijną pociechę.

Przegląd książek Fausta Sozziniego

Argumenty logiczne

Z Ps 146,4 wynikają następujące językowe, teologiczne i systematyczne argumenty przeciw platońskiej nauce o duszy z natury nieśmiertelnej oraz za socyniańską antropologią naturalnie śmiertelnego człowieka:

1. Argument z równoczesności trzech członów. Werset mówi, że wyjście ducha, powrót do ziemi i ginięcie myśli „w owym dniu" (bayyôm hahû) zbiegają się. Platońska antropologia wymaga jednak czasowego rozdzielenia śmierci ciała od świadomego dalszego życia duszy. Dokładnie to tekst wyklucza.
2. Argument z użycia słowa ruach. W torajskim uzusie ruach jest tchnieniem życia, a nie platońskim podmiotem substancji. To, co „wychodzi", jest oddechem, który uczynił człowieka nefesz chajjáh (Rdz 2,7). Tam, gdzie tchnienie życia wychodzi, osoba życiowa przestaje być.
3. Argument z 'abad. Czasownik avédu (od 'abad) znaczy ginąć, przemijać — a nie zmieniać miejsce pobytu. Substancjalnie niezniszczalna dusza nie mogłaby swoich myśli 'abad doświadczyć. Słowo to filologicznie opiera się scholastycznej nauce o substancji. Jest to to samo pole słownikowe, które Mt 10,28 LXX podejmuje przez apolésai.
4. Argument z powrotu stwórczego. Zwrot „wraca do swojej ziemi" odgrywa Rdz 2,7 / Rdz 3,19 z powrotem. To, co Bóg uformował z ziemi, do ziemi wraca. Dająca się od ciała oddzielić substancja, która do ziemi nie należy, nie jest w tekście wzmiankowana — również nie przez pominięcie. Cały człowiek staje się ziemią.
5. Argument z 1 Tm 6,16. Paweł mówi, że Bóg „jedyny ma nieśmiertelność". Ta predykacja byłaby bezsensowna, gdyby każda dusza ludzka była substancjalnie nieśmiertelna. 1 Tm 6,16 jest Pawłowym potwierdzeniem psalmistycznej tezy negatywnej z Ps 146,4: tylko JHWH (w. 10: „króluje na wieki") jest naturalnie nieśmiertelny; człowiek nie.
6. Argument z 1 Kor 15,53-54. Paweł mówi: „To, co śmiertelne, musi przyodziać się w nieśmiertelność." Czasownik endysásthai (przyodziać się) zakłada, że nieśmiertelność teraz nie jest noszona. Otrzymuje się ją w zmartwychwstaniu. Ps 146,4 stawia tym samym starotestamentowe negatywne stwierdzenie, któremu 1 Kor 15 daje nowotestamentową odpowiedź.
7. Argument z Koh 9,5. „Umarli nic nie wiedzą." Mędrzec formułuje antropologicznie jednoznacznie. Ps 146,4 i Koh 9,5 są dwoma najbardziej wymownymi mądrościowymi dowodami na naturalną śmiertelność człowieka. Korelują jak aksjomatyczne ustanowienie (Ps 146,4) i zwięzły wniosek (Koh 9,5).
8. Argument z wezwania do chwały w w. 1-2. Psalm zaczyna się od „Chwal, duszo moja, Pana! Póki żyję, będę chwalił Pana". „Póki żyję" (be-chajjáy) jest przeciwieństwem w. 4: chwalić mogą tylko żywi. Ps 115,17 podejmuje tę logikę: „Umarli nie chwalą Pana". Jest to w Psałterzu spójna starotestamentowa antropologia.
9. Argument z Katechizmu Rakowskiego. Katechizm cytuje w swoim rozdziale o wzywaniu świętych wyraźnie Ps 6,6; Ps 30,10; Ps 115,17 i Iz 38,18-19 jako dowody na to, że umarli nie żyją i się nie modlą. Ps 146,4 należy językowo i rzeczowo do tej samej linii i niesie tym samym tę samą dogmatyczną konsekwencję.

Biblijne odniesienia

Następujące miejsca podpierają, pogłębiają lub kontrastują lekturę Ps 146,4 — tworzą one razem starotestamentowo-nowotestamentową linię Pisma o śmiertelności człowieka i nieśmiertelności jako dobru zbawczym:

Rdz 2,7 — człowiek jako nefesz chajjáh

„Wtedy to Pan Bóg ukształtował człowieka z prochu ziemi i tchnął w jego nozdrza tchnienie życia — i tak stał się człowiek duszą żyjącą." Człowiek stał się nefesz chajjáh; nie ma uprzednio istniejącej duszy. Ps 146,4 jest odwróceniem tego stwórczego kroku. Por. Rdz 2,7.

Koh 9,5 — umarli nic nie wiedzą

„Żyjący wiedzą bowiem, że umrą, lecz umarli niczego nie wiedzą, ani już dla nich nie ma żadnej zapłaty, gdyż ich pamięć poszła w zapomnienie." Koh 9,5 jest zwięzłym wnioskiem z tego, co Ps 146,4 aksjomatycznie stanowi: jeśli w dniu śmierci myśli giną, wówczas umarli nic potem nie wiedzą. Por. Koh 9,5.

Koh 12,7 — proch wraca do ziemi, duch do Boga

„Proch wraca do ziemi, jak był, a duch wraca do Boga, który go dał." Koh 12,7 uzupełnia Ps 146,4 lustrzanie. Oba wersety opisują ten sam proces: rozkład życiowej jedności człowieka na jego stwórcze składniki. „Duch do Boga" oznacza tutaj nie świadome dalsze życie, lecz powrót tchnienia życia w boską dyspozycję.

Ez 18,4 — grzesząca dusza umrze

„Dusza, która grzeszy, ona umrze." Ezechiel formułuje prorocko to, co Ps 146,4 stanowi mądrościowo-antropologicznie. Oba wersety razem niosą starotestamentowe ustanowienie przeciw platońskiej nauce o substancji: to, co może umrzeć, nie jest z natury nieśmiertelne. Por. Ez 18,4.

Ps 6,6 — w śmierci nikt o Tobie nie pamięta

„Bo w śmierci nie ma o Tobie pamiętania; w Szeolu któż Cię będzie wysławiał?" Psalmista zakłada, że w śmierci nie zachodzi już żadna czynność poznawcza. Katechizm Rakowski wymienia ten werset wyraźnie jako dowód przeciw wzywaniu zmarłych.

Ps 115,17 — umarli nie chwalą Pana

„Umarli nie będą chwalili Pana, ani ci wszyscy, którzy w milczenie zstępują." Jeśli umarli nie mogą chwalić, ponieważ już nic nie myślą (Ps 146,4), to wzywanie świętych nie da się z Pisma podeprzeć. Sam Psałterz jest hermeneutycznym kluczem.

Iz 38,18-19 — żyjący, żyjący Cię chwalą

„Bo Szeol Cię nie chwali, śmierć Cię nie wysławia; ci, co zstępują do dołu, nie mogą oczekiwać Twej wierności. Żyjący, żyjący Cię chwalą, jak ja dzisiaj." Pieśń pochwalna Ezechiasza formułuje w osobistej dosadności to, co Ps 146,4 stanowi jako tezę: chwalenie i nadzieja są aktami żywych, a nie umarłych.

1 Tm 6,16 — Bóg jedynie ma nieśmiertelność

„Jedyny, który ma nieśmiertelność, który zamieszkuje światłość niedostępną." Paweł rezerwuje nieśmiertelność jako istotową własność dla samego Boga. Jest to Pawłowe potwierdzenie Ps 146,4 oraz w. 10 („Pan króluje na wieki"). Por. 1 Tm 6,16.

1 Kor 15,53-54 — nieśmiertelność jako dobro zbawcze

„To, co śmiertelne, musi przyodziać się w nieśmiertelność." Czasownik endysásthai (przyodziać się) zakłada, że to, co ma być przyodziane, jeszcze nie jest noszone. Ps 146,4 jest negatywnym założeniem, 1 Kor 15 pozytywną odpowiedzią: nieśmiertelność przychodzi przez zmartwychwstanie w Chrystusie, a nie z natywnej substancji duszy.

Zarzuty i socyniańskie odpowiedzi

Zarzut 1: „Koh 12,7 mówi przecież, że duch wraca do Boga — a więc żyje świadomie dalej."

Koh 12,7 nie mówi, że człowiek jako świadomy podmiot wraca do Boga, lecz że ruach (oddech, tchnienie życia) wraca do Boga. Właśnie ta różnica jest rozstrzygająca: to, co Bóg dał przy stworzeniu (Rdz 2,7), wraca w Jego dyspozycję jak użyczone dobro. To nie obejmuje świadomego dalszego życia człowieka.

Sam kontekst Koheleta przeczy najostrzej lekturze świadomego dalszego życia. W tej samej księdze Mędrzec mówi (9,5): „Umarli nic nie wiedzą"; oraz (9,10): „Nie ma żadnej czynności ni zamysłu, ni poznania, ni mądrości w Szeolu, dokąd ty idziesz." Te wypowiedzi noszą lekturę, w której Koh 12,7 nie twierdzi żadnego świadomego osobowego dalszego życia, lecz tylko powrót tchnienia życia do jego źródła.

Katechizm Rakowski czyta Koh 12,7 konsekwentnie w tej linii: to, co Bóg dał, należy do Boga; człowiek również w umieraniu nie jest w swojej własnej ręce, lecz w ręce Boga. Z tego jednak właśnie nie wynika platońskie substancjalne dalsze życie, lecz nadzieja na zmartwychwstanie: ponieważ Bóg zachowuje ruach w swojej dyspozycji, może go w dniu ostatnim w nowej cielesności zmartwychwstałej znowu udzielić.

Zarzut 2: „Jezus mówi do złoczyńcy: dziś jeszcze będziesz ze Mną w raju — to dowodzi nieśmiertelnej duszy."

Lektura zależy od interpunkcji tekstu greckiego, który pierwotnie nie znał przecinków. Już we wczesnym chrześcijaństwie (por. rękopisy syryjskie) znajduje się również lektura: „Zaprawdę, mówię ci dzisiaj: będziesz ze Mną w raju." „Dziś" odnosi się wówczas do aktu mowy Jezusa, a nie do momentu wstąpienia do raju. Lektura ta jest doskonale zgodna z całościowym świadectwem biblijnym o zmartwychwstaniu w dniu ostatnim (J 6,40.44.54).

Również alternatywna lektura nie wspiera koniecznie substancjalnej nieśmiertelności duszy. Nawet jeśli złoczyńca jeszcze tego samego dnia „jest" u Chrystusa, nie musi to być rozumiane w sensie świadomego platońskiego stanu pośredniego. Z doświadczenia śpiącego czas między zaśnięciem a przebudzeniem jest jedną chwilą — tak też przebudzenie do zmartwychwstania może być fenomenologicznie „dzisiaj", choć między nimi leżą tysiąclecia.

Sam Chrystus trzeciego dnia po swojej śmierci powiedział do Marii Magdaleny: „Jeszcze nie wstąpiłem do Ojca" (J 20,17). Czy więc w Wielki Piątek nie był u Ojca w raju? Jeśli nawet ruach Chrystusa nie był natychmiast u Ojca (czy też nie w świadomym doświadczeniu), dlaczego u złoczyńcy? Łk 23,43 nie obala Ps 146,4; przeciwnie, konsekwentna lektura chrystologiczna zakłada starotestamentową antropologię Pisma.

Zarzut 3: „Ale Mt 22,32 naucza przecież, że Abraham, Izaak i Jakub żyją — Bóg nie jest Bogiem umarłych."

Argument Chrystusa w Mt 22,32 zmierza nie do platońskiego stanu pośredniego, lecz do konieczności zmartwychwstania. Właśnie to Katechizm Rakowski czyni jasnym, gdy pisze: „Chrystus dowodzi, że bezwzględnie konieczne jest, by Bóg wskrzesił Abrahama, Izaaka i Jakuba, ponieważ w przeciwnym razie Bóg byłby Bogiem umarłych, a nie żyjących." Pointa brzmi więc: patriarchowie zostaną wskrzeszeni, ponieważ Bóg jest Bogiem żyjących — a nie: już żyją w świadomym stanie pośrednim.

Lektura ta jest w kontekście Łukasza nawet bezpośrednio podparta. Łk 20,35-37 uzasadnia zmartwychwstanie umarłych, a nie świadome dalsze życie pośrednie. Chrystus przemawia do saduceuszów, którzy przeczyli zmartwychwstaniu — a nie do platończyków, którzy postulowali nieśmiertelną duszę. Saduceusze zostają pokonani argumentem, że zmartwychwstanie musi być, ponieważ inaczej formuła przymierza JHWH byłaby bezsensowna.

Paweł rozwija tę samą logikę w 1 Kor 15,18-19: „Jeśli Chrystus nie zmartwychwstał, to i ci, którzy zasnęli w Chrystusie, poginęli. Jeżeli tylko w tym życiu w Chrystusie pokładamy nadzieję, jesteśmy bardziej od wszystkich ludzi godni politowania." Byłoby to bezsensowne, gdyby zmarli już teraz byli świadomie u Boga. Katechizm Rakowski cytuje dokładnie tę pawłową linię na potwierdzenie Ps 146,4.

Zarzut 4: „Nauka o ‚śnie duszy’ czyni chrześcijańską pociechę zbędną i zbliża się do materializmu."

Socyniańska nauka nie rozwiązuje chrześcijańskiej pociechy, lecz przesuwa jej centrum tam, gdzie według Pawła należy: do zmartwychwstania umarłych w Chrystusie, a nie do natywnej substancji duszy. 1 Kor 15 od początku do końca jest zbudowany wokół zmartwychwstania, a nie wokół świadomej egzystencji pośredniej. Paweł argumentuje w w. 32: „Jeśli umarli nie zmartwychwstaną, jedzmy i pijmy; bo jutro pomrzemy." Byłoby to bezsensowne, gdyby umarli żyli świadomie dalej.

Materializmem byłoby twierdzenie, że człowiek jest niczym innym niż materią i że nie ma zmartwychwstania. Socyniański mortalizm mówi natomiast dokładnie coś przeciwnego: człowiek jest integralną osobą życiową, stworzoną z ziemi i tchnienia życia, śmiertelną z natury — ale przez Chrystusa powołaną do zmartwychwstania i nieśmiertelności. To nie jest redukcja, lecz najwyższe eschatologiczne oczekiwanie.

W obrazie snu (1 Tes 4,13-15; J 11,11-14; 1 Kor 15,18.20) starotestamentowo-nowotestamentowe pastoralne pojęcie Pisma jest już wypowiedziane: z perspektywy zaśnionego przebudzenie w dniu zmartwychwstania następuje bez odczuwalnego czasu pośredniego. Tym samym pociecha Pisma nie jest osłabiona, lecz wyłuszczona w swojej właściwej postaci: nie moja dusza niesie życie wieczne, lecz Bóg, który wskrzesza umarłych (Rz 4,17). Katechizm Rakowski widzi tu oczyszczenie pociechy z hellenistycznego naleciałego elementu, a nie jej rozkład.

Zarzut 5: „Cała kościelna tradycja od stuleci uczy nieśmiertelności duszy — socyniańska pozycja mniejszościowa nie jest do uzasadnienia."

Kościelno-historyczne rozpowszechnienie nauki nie jest dowodem jej prawdziwości. Już starotestamentowy obraz Boga był przez stulecia przez wielu Izraelitów politeistycznie błędnie pojmowany; również tam obowiązuje: prorockie i psalmiczne słowo panuje nad zbiorowym rozumieniem. Sam psalmista Ps 146 wzywa przeciw powszechnym oczekiwaniom (w. 3: nie ufajcie książętom) do wierności Pismu.

Również dogmatyczno-historycznie rzecz jest bardziej zróżnicowana, niż przyjmuje zarzut. Tertulian (w niektórych fazach), Justyn Męczennik (przeciw platońskiej nauce o substancji), Ireneusz (przeciw gnostykowi Walentynowi), ale również później Tacjan, Atenagoras i Arnobiusz reprezentowali warunkową naukę o nieśmiertelności — dusza jest śmiertelna i żyje dalej tylko dzięki łasce Bożej. Platońsko-augustyńska nauka o substancji przebija się dopiero później i nie jest jedynym świadectwem starokościelnym.

Sozzini i Katechizm Rakowski nie czytają tu tradycji mniejszościowej przeciw Pismu, lecz Pismo przeciw tradycji przesłoniętej przez filozofię hellenistyczną. Argument nie brzmi: „my wiemy lepiej niż Kościół", lecz: „my czytamy Ps 146,4 z hebrajską terminologią ruach- i nefesz-, a nie z platońską terminologią psychê-athánatos". Nie jest to filologiczna drobiazgowość, lecz wierność wobec języka, w którym dane zostało psalmiczne słowo.

Teologiczne konsekwencje

Powiązane wersety

Następujące miejsca podpierają, pogłębiają lub kontrastują tu przedstawioną wykładnię:

• Rdz 2,7 — akt stwórczy: człowiek staje się nefesz chajjáh z ziemi i tchnienia życia — lustrzane odbicie Ps 146,4.
• Koh 9,5 — mądrościowa formuła zwięzła: „Umarli nic nie wiedzą" — zwięzły wniosek z Ps 146,4.
• Ez 18,4 — prorocki aksjomat kluczowy: „Grzesząca dusza umrze" — ten sam antropologiczny grunt.
• 1 Tm 6,16 — Bóg jedynie ma nieśmiertelność — Pawłowe potwierdzenie tezy psalmicznej.
• Rdz 1,2 — stwórczy ruach: słowo ruach jako tchnienie życia, a nie jako substancja duszy.
• Ez 18,20 — juridyczne rozwinięcie osobowości: każda dusza staje bezpośrednio przed Bogiem.

Podsumowanie

Psalm 146,4 kładzie w jednym wersecie starotestamentowy fundament socyniańskiej nauki o naturalnie śmiertelnym człowieku. Trzy paralelne człony — wyjście ducha, powrót do ziemi, zagłada myśli — zbiegają się „w owym dniu" (bayyôm hahû). Dla platońsko-scholastycznej antropologii, która wymaga czasowego dystansu między śmiercią ciała a świadomym dalszym życiem duszy, jest to blokada. Dla starotestamentowej antropologii, która zna człowieka jako integralną nefesz chajjáh, jest to konsekwentne wypowiedzenie.

Katechizm Rakowski wyciąga z tego i z paralelnych miejsc (Ps 6,6; 30,10; 115,17; Iz 38,18-19; Koh 9,5; Ez 18,4) antropologiczny wniosek całościowy: człowiek został od początku stworzony jako śmiertelny; umarli w trakcie swojego umarłego stanu nie żyją; nieśmiertelność jest dobrem zbawczym Chrystusa (1 Tm 6,16; 1 Kor 15,53-54; 2 Tm 1,10), a nie natywnym współposiadaniem platońskiej substancji duszy. Tym samym Ps 146,4 łączy się z całym psalmiczno-mądrościowo-prorockim pasmem starotestamentowej teologii śmiertelności.

Socyniańsko rozumiany Ps 146,4 nie jest więc marginalną wypowiedzią, lecz teologicznym stwierdzeniem głównym, które sam psalmista oddaje na służbę swojego napomnienia: „Nie pokładajcie ufności w książętach, w synu człowieczym, u którego nie ma pomocy" (w. 3). Kto w dniu śmierci już traci swoje zamysły, nie może być nosicielem ostatecznej ufności. Należy ona JHWH samemu (w. 5-10), który uczynił niebo i ziemię i którego przymierze „na wieki" (w. 10) niesie — oraz Jego Chrystusowi, który śmiertelne życie przez zmartwychwstanie przemienia w nieśmiertelne.