Trójca

Czy jedyny Bóg jest trzema osobami? Od IV wieku wielkie Kościoły wyznają Boga w Trójcy jedynego i wykluczały ze swojej wspólnoty tych, którzy się temu sprzeciwiali. Bracia Polscy sprzeciwiali się w XVI i XVII wieku, z Biblią w ręku i z odwagą, by do końca przemyśleć to, co w niej czytali: jest jeden Bóg, Ojciec; jeden Pan, Jezus Chrystus, człowiek, którego Bóg wywyższył ponad wszystko; i Duch Święty, moc Boża, którą Bóg daje swoim.

Pytanie: czy jedyny Bóg jest trzema osobami?

Że Pismo mówi o Ojcu, o Synu i o Duchu Świętym, nie kwestionuje nikt, kto czyta Biblię. Polecenie chrztu wymienia wszystkich trzech razem (Mt 28,19), podobnie błogosławieństwo na końcu Drugiego Listu do Koryntian (2 Kor 13,13). Sporne jest, co te imiona oznaczają. Nauka, która przyjęła się w IV wieku, mówi: Ojciec, Syn i Duch Święty są trzema odrębnymi osobami, a mimo to razem są jednym Bogiem, ponieważ mają jedną i tę samą istotę Bożą. Tę naukę nazywa się Trójcą (łac. Trinitas).

Bracia Polscy, których od Fausta Sozziniego (1539–1604) nazywa się socynianami, odrzucili tę naukę. Nie odrzucili przy tym imion, które stoją w Piśmie. Katechizm Rakowski, podręcznik ich zborów, mówi to wyraźnie, omawiając miejsca, w których Ojciec, Syn i Duch są wymienieni obok siebie:

„Ogólnie rzecz biorąc, potwierdzam, że uczą one jedynie tego, iż Ojciec, Syn i Duch Święty istnieją i są ze sobą złączeni w sprawach Bożych – co nie tylko uznajemy, ale stale potwierdzamy, oświadczając, że nawet chrześcijaninem nie może być ten, kto tego nie wie lub w to nie wierzy. Że jednak owe świadectwa nie dowodzą tego, o co toczy się spór – mianowicie że Ojciec, Syn i Duch Święty są trzema Osobami w jednej istocie Bożej – jest rzeczą oczywistą.”

Katechizm Rakowski — O poznaniu Boga › Przeciw błędowi trzech Osób w istocie Bożej › Połączenie Ojca, Syna i Ducha Świętego w Piśmie Świętym

Najzwięźlej wyznaczył przedmiot sporu Jonasz Szlichtyng (1592–1661). Kaznodzieja z Rakowa napisał w 1637 roku obszerną dysputę przeciw wittenberskiemu teologowi Balthasarowi Meisnerowi, który chciał wykluczyć socynian z chrześcijaństwa. Już w przedmowie zestawia on obie nauki o Trójcy Świętej:

„Że jest nią [Trójca] Ojciec, Syn i Duch Święty, w to żaden chrześcijanin nie powinien wątpić; jakie zaś jest i musi być znaczenie tych imion, o tym między nami a Meisnerem panuje wielka niezgoda. … On naucza, że jeden co do liczby Bóg jest trzema odrębnymi osobami, i na odwrót: że trzy odrębne osoby, z których każda jest Bogiem, są co do liczby jednym jedynym Bogiem. My natomiast mówimy, że imieniem Ojca należy oznaczać samego tylko owego najwyższego i jedynego Boga, Stworzyciela wszystkich rzeczy; imieniem Syna zaś nikogo innego niż człowieka Jezusa Chrystusa, poczętego z Ducha Świętego i narodzonego z Dziewicy Maryi, bez uwzględniania w Nim jakiejkolwiek innej natury, dzięki której byłby już wcześniej Bogiem, a potem przyjął człowieka; imieniem Ducha Świętego wreszcie żadnej innej rzeczy niż niebiańskie i boskie tchnienie, które z daru Boga Ojca, przez Syna Jezusa Chrystusa, zostaje wierzącym udzielane i w nich wdychane.”

Jonasz Szlichtyng, O Trójcy Świętej (De SS. Trinitate … adversus Balthasarem Meisnerum Disputatio, 1637) — Przedmowa do wszystkich pastorów Kościołów ewangelickich

Tym samym wymienione są trzy części pytania, według których układa się ta strona: Kto jest jedynym Bogiem? Kim jest Syn? Czym jest Duch Święty? Odpowiedzi pochodzą z pism, w których socynianie i ich poprzednicy przepracowali to pytanie. Obok dysputy Szlichtynga z Meisnerem są to Katechizm Rakowski, księga O jednym Bogu Ojcu rektora Rakowa Johannesa Crella (1590–1633), wyjaśnienie miejsc trynitarnych autorstwa György Enyediego (1555–1597), superintendenta siedmiogrodzkich unitarian, własne pisma polemiczne Sozziniego, Religia rozumna Andrzeja Wiszowatego (1608–1678) i jako najwcześniejszy głos oba pisma hiszpańskiego lekarza Michała Serweta (1511–1553) o Trójcy. Katechizm cytowany jest według polskiego przekładu wersji łacińskiej, którą opracowali Crell, Szlichtyng i Martin Ruar.

Wyznanie Kościoła

Swoją wiążącą postać nauka ta znalazła w dwóch wyznaniach. Wyznanie wiary z Nicei (325) i Konstantynopola (381) jest po dziś dzień recytowane w większości Kościołów. Wyznaje jednego Boga, Ojca, jako Stwórcę; o Synu mówi (własne tłumaczenie):

Słowem kluczowym jest współistotny, po grecku homoousios. Nie ma go w Biblii; sobór nicejski wybrał je przeciw aleksandryjskiemu prezbiterowi Ariuszowi, który uważał Syna za stworzenie. Wyznanie z Konstantynopola dodało w 381 roku część o Duchu Świętym, którego odtąd należało adorować wraz z Ojcem i Synem. Jeszcze ostrzejsze jest tak zwane Wyznanie atanazjańskie, które nie pochodzi od Atanazego, lecz powstało w łacińskim Kościele Zachodu w V lub VI wieku. Obramowuje ono naukę groźbą (własne tłumaczenie):

Teologia luterańska XVII wieku traktowała tę naukę jako artykuł fundamentalny, bez którego nikt nie może być zbawiony. Balthasar Meisner (1587–1626), profesor w Wittenberdze, napisał w 1619 roku rozważanie o teologii „fotyniańskiej”, jak nazywał naukę Braci Polskich od późnoantycznego biskupa Fotyna, i rozszerzył je w 1623 roku. Jego wyrok: kto błądzi w nauce o Bogu i Jego Trójcy, o Synu Bożym lub o Duchu Świętym, nie jest chrześcijaninem. Przeciw temu wyrokowi Szlichtyng napisał swoją książkę.

Zasada socynian: jeden Bóg, Ojciec

Socynianie wychodzą od zdania, które obie strony podzielają: Bóg jest jeden. Biorą je jednak dosłownie. Istota Boga nie jest jedna co do rodzaju, tak jak wszyscy ludzie mają jedną istotę ludzką, lecz jest jedna co do liczby. Co to znaczy, wykłada Katechizm Rakowski w miejscu, w którym ma udowodnić, „że w jednej istocie Bożej jest tylko jedna jedyna Osoba”:

„Można to z pewnością dostrzec już z tego tylko, że istota Boga jest jedna – nie co do rodzaju, lecz co do liczby. Dlatego w żaden sposób nie mogą w niej być liczne, co do liczby różne Osoby, gdyż osoba nie jest niczym innym jak indywidualną myślącą istotą. W konsekwencji, gdyby liczono trzy Osoby, w ten sam sposób należałoby liczyć trzy indywidualne istoty, tak że jak się mówi, iż co do liczby jest jedna istota, tak samo trzeba powiedzieć, że co do liczby jest jedna Osoba.”

Katechizm Rakowski — O poznaniu Boga › Przeciw błędowi trzech Osób w istocie Bożej

Kto zaś jest tą jedną osobą? Odpowiedź Katechizmu mieści się w jednym zdaniu: „Ojciec Pana naszego Jezusa Chrystusa.” Jako dowody przywołuje trzy miejsca, które wracają we wszystkich pismach socyniańskich: J 17,3, 1 Kor 8,6 i Ef 4,6. Johannes Crell zrobił z tej odpowiedzi całą księgę. Swój cel podaje już na początku:

„Celem tego naszego dzieła jest wykazać, że Bóg najwyższy nie jest nikim innym jak Ojcem Pana i Zbawiciela naszego Jezusa Chrystusa. … Następnie wykażemy to samo, jak mówią, pośrednio, ucząc z tegoż Pisma Świętego, że ani Chrystus, którego zresztą z daru Ojca wyznajemy jako Boga ponad wszystkim, błogosławionego na wieki, nie jest owym najwyższym Bogiem, ani Duch Święty, który, jak okaże się niżej, jest mocą i skutecznym działaniem Boga najwyższego. Tak bowiem pozostanie, że jedynie Ojciec jest Bogiem najwyższym, skoro poza Nim nikogo innego nie można pomyśleć.”

Johannes Crell, O jednym Bogu Ojcu (De uno Deo Patre, 1631) — Cel i podział tego dzieła

To zdanie pokazuje, że Crellowi nie chodzi o poniżenie Chrystusa. Wyznaje Go jako „Boga”, ale jako Boga z daru Ojca. Zaprzecza jedynie temu, że Chrystus lub Duch jest najwyższym Bogiem, który swej boskości od nikogo nie otrzymał. W księdze drugiej Crell bada formułę przeciwników rozumem. Jego pierwszy argument jest rozbrajająco prosty:

„Gdzie zaś są trzy osoby realnie od siebie różne, z których każda jest Bogiem najwyższym, tam jest trzech najwyższych bogów. Przelicz tylko te osoby, a będziesz miał trzech najwyższych bogów: pierwszym będzie Ojciec, drugim Syn, trzecim Duch Święty. … Sprawa nie wymaga dyskusji u tego, kto z powodu powziętego z góry mniemania o Bogu nie oduczył się liczyć do trzech, gdy tylko przychodzi do mowy o Nim.”

Johannes Crell, O jednym Bogu Ojcu (De uno Deo Patre, 1631) — Księga druga, sekcja pierwsza, rozdz. I: że powszechna nauka o Trójcy sama siebie obala, ponieważ byłby zarazem jeden i trzech bogów

Przeciw temu wnioskowi nauka Kościoła powołuje się na tajemnicę: czego Bóg o sobie objawił, tego rozum ludzki nie musi przeniknąć. Socynianie nie przeczą, że Bóg jest większy od naszego rozumu. Odróżniają jednak to, co jest ponad rozum, od tego, co mu przeczy. Wiszowaty, wnuk Sozziniego, zawarł to rozróżnienie w swojej Religii rozumnej:

„Jeśli przyznaje się, że rzeczy nadprzyrodzone są ponad rozumem — o tyle mianowicie, że nasz ludzki rozum nie zdoła przeniknąć do dna ich istoty i sposobu, jak i wśród rzeczy naturalnych znajduje się niemało takich —, to jednak nie należy przyznawać, że są one przeciw rozumowi. Z pewnością nie w ten sposób, by dopuszczały, że jedno i to samo jest zarazem i nie jest.”

Andrzej Wiszowaty, Religia rozumna (Religio rationalis) — Rozwiązanie niektórych zarzutów › Zarzut: tajemnice są zbyt wzniosłe

Zdanie, według którego Bóg jest zarazem jeden i trzech, nie jest dla Wiszowatego tajemnicą, lecz sprzecznością, o ile „jeden” i „trzy” liczą to samo. Zwraca też uwagę, że i trynitarze w sporze nie obejdą się bez wniosków rozumowych: ich przesłanki większe, na przykład „komu przysługują przymioty właściwe najwyższemu Bogu, ten jest najwyższym Bogiem”, nie stoją nigdzie w Biblii. Dlatego dla socynian Pismo i rozum należą do siebie. Pismo mówi, co Bóg objawił, rozum bada, czy zostało to właściwie zrozumiane, bo rozumienie, które samo sobie przeczy, nie może być właściwe.

Jeden Bóg w Starym i w Nowym Testamencie

Wyznaniem Izraela jest Szema: „Słuchajże Izraelu: Pan, Bóg nasz, Pan jeden jest” (Pwt 6,4). Prorocy powtarzają je coraz nowymi słowami: „Tak mówi Pan, król Izraelski, i odkupiciel jego, Pan zastępów: oprócz mnie niemasz Boga” (Iz 44,6); „Jam Pan, a niemasz żadnego więcej, oprócz mnie niemasz żadnego Boga” (Iz 45,5). Kim jest ten jedyny Bóg, mówi Malachiasz słowem, które podejmie Nowy Testament: „Izali nie jeden ojciec jest nas wszystkich? Izali nie jaden Bóg stworzył nas?” (Ml 2,10). Nic w Starym Testamencie nie wskazuje, by Izrael myślał przy tym o trzech osobach. Katechizm nazywa wiarę, że Bóg jest tylko jeden, konieczną do zbawienia i uzasadnia to właśnie słowem, które powtórzył sam Jezus:

„Gdybyśmy nie wierzyli, że Bóg jest tylko jeden, bylibyśmy zmuszeni czcić wielu, co stoi w sprzeczności z drogą zbawienia, jak niżej się okaże. Dlatego Pismo często nas w tej sprawie napomina, że Bóg jest jeden, jak widać u Mojżesza (Pwt 6,4), co powtarza sam Pan u Marka (Mk 12,29): «Słuchaj, Izraelu, Pan, Bóg twój, jest jedynym Bogiem.»”

Katechizm Rakowski — O poznaniu Boga › Natura Boga › Konieczność zbawcza poznania Boga

Jezus nie zmienił Szemy. Gdy uczony w Piśmie zapytał Go o największe przykazanie, przytoczył je, a uczony odpowiedział: „Nauczycielu! zaprawdę dobrześ powiedział, iż jeden jest Bóg, a nie masz inszego oprócz niego” (Mk 12,32). Jezus go za to pochwalił. Że tym jedynym Bogiem jest Ojciec, mówią wyraźnie apostołowie. Paweł pisze do Koryntian: „my mamy jednego Boga Ojca, z którego wszystko, a my w nim; i jednego Pana Jezusa Chrystusa, przez którego wszystko, a my przezeń” (1 Kor 8,6). Crell widzi w tym zdaniu całą sprawę rozstrzygniętą:

„Cóż jaśniej można było powiedzieć, aby pokazać, że ów jedyny Bóg nie jest nikim innym jak Ojcem Pana naszego Jezusa Chrystusa? Paweł bowiem, wyjaśniając, kim jest ów jeden Bóg, mówi po prostu, że jest nim Ojciec; nie zaś: Ojciec, Syn i Duch Święty. Otóż w żaden sposób nie mogłoby się zdarzyć, aby Paweł, mając wyjaśnić, kim jest ów jeden Bóg, wspomniał tylko o Ojcu, pomijając inne osoby, gdyby ów jeden Bóg był nie tylko Ojcem, lecz także Synem i Duchem Świętym.”

Johannes Crell, O jednym Bogu Ojcu (De uno Deo Patre, 1631) — Księga pierwsza, sekcja pierwsza, rozdz. II: drugi argument, ze słów Pawła, 1 Kor 8,6

Tak samo List do Efezjan: „Jeden Bóg i Ojciec wszystkich, który jest nade wszystko i po wszystkich, i we wszystkich was” (Ef 4,6). A najwyraźniej sam Jezus, w modlitwie do Ojca: „A toć jest żywot wieczny, aby cię poznali samego prawdziwego Boga, i któregoś posłał, Jezusa Chrystusa” (J 17,3). Jezus nazywa Ojca samym prawdziwym Bogiem, a siebie stawia obok jako tego, którego ten Bóg posłał. Crell wyciąga z tego wniosek, którego nie mogą ominąć nawet przeciwnicy:

„Nikt tu nie wątpi, że pod imieniem prawdziwego Boga rozumie się Boga najwyższego. Skoro więc Chrystus tak opisuje swego Ojca, że nazywa Go jedynym prawdziwym Bogiem, wynika stąd, że jedynie Ojciec Chrystusa jest Bogiem najwyższym.”

Johannes Crell, O jednym Bogu Ojcu (De uno Deo Patre, 1631) — Księga pierwsza, sekcja pierwsza, rozdz. I: pierwszy argument ze słów Chrystusa, J 17,3

Podnoszono, że słowo „sam” wyklucza tylko fałszywych bogów pogan, a nie Syna i Ducha. Crell odpowiada, że taka właśnie jest „moc słowa «jedyny» (solus)”: wyklucza ono „z udziału w orzeczeniu wszystkich innych poza tym, do którego zostało dołączone”. Dochodzi do tego stały język Nowego Testamentu. Gdy mówi „Bóg”, ma na myśli Ojca i odróżnia od Niego Chrystusa: „Błogosławiony niech będzie Bóg i Ojciec Pana naszego, Jezusa Chrystusa” (2 Kor 1,3). Paweł nazywa Go nawet „Bogiem Pana naszego Jezusa Chrystusa” (Ef 1,17), a zmartwychwstały sam mówi do Marii Magdaleny: „Wstępuję do Ojca mego i Ojca waszego, i do Boga mego i Boga waszego” (J 20,17). Jeszcze w Apokalipsie wywyższony Chrystus czterokrotnie w jednym wersie mówi o „Bogu moim” (Ap 3,12). Crell czyni z tego odrębny argument:

„Dziewiąty argument za naszym zdaniem można zatem utworzyć stąd, że imię «Bóg» lub «Pan», gdy używa się go zamiast słowa Jehowa lub Adonai, w niezliczonych miejscach Pisma bierze się jako właściwe Ojcu, i to tak, że tylko On jest rozumiany pod tym imieniem, czy to postawionym bez dodatków, czy podniesionym jakimś przydomkiem, jak «prawdziwy», «żywy», «wszechmocny» i tym podobne, i że oznaczony właśnie tym mianem odróżniany jest od Chrystusa albo od Ducha Świętego, albo od obu naraz. Nie działoby się tak bowiem, gdyby nie tylko Ojciec był owym najwyższym Bogiem, lecz także Syn i Duch Święty.”

Johannes Crell, O jednym Bogu Ojcu (De uno Deo Patre, 1631) — Księga pierwsza, sekcja pierwsza, rozdz. IX: krótko wskazuje się kilka argumentów, że jedynie Ojciec Jezusa Chrystusa jest najwyższym Bogiem

Także stworzenie Pismo przypisuje Ojcu, a nie potrójnemu Bóstwu. Enyedi wskazuje na modlitwę Jezusa: „Wysławiam cię, Ojcze, Panie nieba i ziemi!” (Mt 11,25) oraz na modlitwę zboru w Jerozolimie, który wzywa Stworzyciela nieba i ziemi, a jednym tchem odróżnia od Niego Jezusa, mówiąc o zebraniu się „przeciwko świętemu Synowi twemu Jezusowi, któregoś pomazał” (Dz 4,24–27). Jego wniosek: „Tutaj stworzenie świata zostaje otwarcie przypisane samemu Bogu Ojcu.”

Syn: człowiek, posłany i wywyższony

Jeśli sam Ojciec jest jedynym Bogiem, kim jest wobec tego Jezus? Apostołowie odpowiadają z wielką prostotą. Piotr w kazaniu na Pięćdziesiątnicę każe słuchać słów „Jezusa, onego Nazareńskiego, męża od Boga wsławionego u was mocami i cudami, i znamionami, które czynił Bóg przez niego w pośrodku was” (Dz 2,22) i kończy: „Niechajże tedy wie zapewne wszystek dom Izraelski, że go Bóg i Panem, i Chrystusem uczynił, tego Jezusa, któregoście wy ukrzyżowali” (Dz 2,36). Paweł pisze o jedynym pośredniku między Bogiem a ludźmi: „człowiek Chrystus Jezus” (1 Tm 2,5). Sam Jezus mówi do Żydów, którzy chcą Go zabić: „człowieka tego, którym wam prawdę mówił, którąm słyszał od Boga” (J 8,40).

Synem Bożym ten człowiek jest nie przez zrodzenie przed wszelkim czasem, lecz dlatego, że Bóg powołał Go do istnienia przez swego Ducha w łonie Dziewicy: „Duch Święty zstąpi na cię, a moc Najwyższego zacieni cię; przetoż i to, co się z ciebie święte narodzi, nazwane będzie Synem Bożym” (Łk 1,35). Dochodzą do tego poświęcenie i posłanie, wzbudzenie z martwych i wywyższenie po prawicy Bożej. Nauka ta jest obszernie przedstawiona na stronie o preegzystencji; tu chodzi o jej skutek dla nauki o Bogu. Bo tak, jak Ewangelie ukazują Jezusa, nie może On być najwyższym Bogiem. Katechizm wylicza racje i kończy najwyraźniejszymi:

„Po siódme, Chrystus za swego życia na ziemi powiedział o sobie, że z pewnością nie znał dnia sądu, i to w taki sposób, że zapewniał, iż jest on znany jedynie Ojcu. Ów najwyższy Bóg zaś w żaden sposób nie mógłby czegokolwiek nie wiedzieć. Wreszcie – by pominąć inne rzeczy – tenże sam Chrystus otwarcie zapewnia, że Ojciec jest od Niego większy, dając tym do zrozumienia, że nie jest tak wielki jak Ojciec; i wielokrotnie nazywa Ojca swoim Bogiem.”

Katechizm Rakowski — O poznaniu Chrystusa › Czy Chrystus posiada boską naturę › Argumenty z Pisma Świętego

Słowa, na których opiera się Katechizm, są jednoznaczne: „Lecz o onym dniu i godzinie nikt nie wie, ani Aniołowie, którzy są w niebie, ani Syn, tylko Ojciec” (Mk 13,32) oraz: „bo Ojciec mój większy jest niż ja” (J 14,28). Dochodzą do nich liczne inne: „nie może Syn sam od siebie nic czynić” (J 5,19); „Nikt nie jest dobry, tylko jeden, to jest Bóg” (Mk 10,18); „a wszakże nie jako ja chcę, ale jako ty” (Mt 26,39); „a głową Chrystusową Bóg” (1 Kor 11,3). A na końcu dziejów stoi nie równość, lecz podporządkowanie: „tedyć też i sam Syn będzie poddany temu, który mu poddał wszystkie rzeczy, aby był Bóg wszystkim we wszystkim” (1 Kor 15,28). Crell poświęcił takim argumentom w pierwszej księdze swego dzieła trzydzieści sześć rozdziałów, od posłania i modlitwy Jezusa po to, że Chrystus „został wskrzeszony przez Ojca”.

Nauka Kościoła odpowiada na te miejsca nauką o dwóch naturach: jako człowiek Chrystus nie zna dnia, jako Bóg zna go. Katechizm uważa to rozróżnienie za niedopuszczalne, bo o jednej i tej samej osobie nie wolno bezwzględnie zaprzeczać tego, co się o niej bezwzględnie orzeka. Jeśli Jezus mówi, że Syn dnia nie zna, to Syn go nie zna.

Dlaczego Chrystus mimo to nazywa się „Bogiem”

Socynianie nie przeczą, że Nowy Testament w kilku miejscach nazywa Chrystusa „Bogiem”. Tłumaczą to językiem Biblii, w którym słowo to ma dwa znaczenia. Katechizm wykłada je, zanim zajmie się miejscami dowodowymi:

„Pierwszy zachodzi, gdy oznacza Tego, który w niebie i na ziemi nad wszystkim tak panuje i władnie, że nie uznaje nikogo nad sobą, który jest Sprawcą i Źródłem wszystkich rzeczy, tak że od nikogo nie zależy, i który posiada moc wprost nieskończoną. W tym znaczeniu Pismo twierdzi, że Bóg jest jeden. Drugi zachodzi, gdy oznacza tych, którzy posiadają jakąkolwiek władzę, czy to niebiańską, czy najwyższą wśród ludzi na ziemi …”

Katechizm Rakowski — O poznaniu Boga › Przeciw błędowi trzech Osób w istocie Bożej › Dwojaki użytek słowa „Bóg” w Piśmie Świętym

Dowodu dostarcza sam Jezus. Gdy zarzucano Mu, że czyni siebie Bogiem, odpowiedział słowem Psalmu: „Bogowieście” (Ps 82,6), które odnosi się do sędziów Izraela: „Jeźliżeć one nazwał bogami, do których się stało słowo Boże, a nie może być Pismo skażone; a mnie, którego Ojciec poświęcił i posłał na świat, wy mówicie: Bluźnisz, żem rzekł: Jestem Synem Bożym?” (J 10,35–36). Jezus nie rości tu sobie wyższej natury niż sędziowie, lecz wyższe posłannictwo. Sozzini mówi to tak, przeciw reformowanemu teologowi Andrzejowi Wolanowi:

„A czy nie wiesz, że to imię „Bóg” nie jest imieniem własnym, lecz rodzajowym i oznacza to samo co władca, sędzia lub zarządca, możny albo mocny, dobroczyńca i inne imiona tego rodzaju? Czy nie pamiętasz, że ów mąż Jezus z Nazaretu został przez Boga ustanowiony Panem i Chrystusem, to znaczy królem — aby mianowicie nami rządził, nas prowadził, chronił, ze wszystkich nieszczęść wyzwalał i najwyższymi, wiecznymi dobrodziejstwami obsypywał, i tak dalej, był naszym Bogiem?”

Fausto Sozzini, O naturze Jezusa Chrystusa (De Jesu Christi natura) — Pierwsza odpowiedź na napomnienie Andrzeja Wolana › Rz 9,5: Bóg błogosławiony na wieki

Crell doprowadza tę linię do końca. Jeśli Jezus jest „Bogiem”, to swoją boskość otrzymał, a co otrzymane, nie jest najwyższym Bogiem:

„Stąd dalej wynika, że Chrystus nie jest owym najwyższym Bogiem. Ten bowiem był Bogiem sam z siebie od całej wieczności i nie otrzymał swej boskości dopiero od kogoś innego; w przeciwnym razie nie byłby najwyższy. … Otóż Jezus, o którym wiadomo, że jest Bogiem, został przez Boga uczyniony Panem. A zatem przez Niego też został uczyniony Bogiem. Tak zwana przesłanka mniejsza, czyli założenie, pochodzi od Piotra (Dz 2,36).”

Johannes Crell, O jednym Bogu Ojcu (De uno Deo Patre, 1631) — Księga pierwsza, sekcja druga › Dodatek do osiemnastego argumentu, w którym naucza się, że boskość została Chrystusowi darowana przez Ojca

Czy zatem nie ma jednak dwóch bogów? Szlichtyng odpowiada na to pytanie w Wyznaniu wiary, które ogłosił w 1642 roku w imieniu zborów polskich. Chrześcijanie mają jednego Boga, choć imię to przysługuje także innym,

„bo tylko jednemu, mianowicie temu, który Jezusa Chrystusa ustanowił Panem i Królem, należy się tytuł Boga w sensie najwyższym.”

Jonasz Szlichtyng, Wyznanie wiary chrześcijańskiej (Confessio fidei christianae) — Naszego Pana

Z tej nauki socynianie wyciągnęli wniosek, który oddzielał ich od niektórych innych antytrynitarzy: Chrystusa należy adorować. Nie dlatego, że byłby najwyższym Bogiem, lecz dlatego, że jak mówi sam zmartwychwstały, „dana mi jest wszelka moc na niebie i na ziemi” (Mt 28,18), a Bóg chce, „aby wszyscy czcili Syna, tak jako czczą Ojca” (J 5,23). Mówi o tym część o zarzutach poniżej oraz osobna strona o adoracji Chrystusa.

Duch Święty: moc Boża

Według socynian najmniej trudności sprawia pytanie o Ducha Świętego. Nowy Testament nigdzie bowiem nie nazywa Go wprost Bogiem, nigdzie nie modli się do Niego, a w większości wstępów do listów Paweł życzy łaski i pokoju „od Boga, Ojca naszego, i od Pana Jezusa Chrystusa” (Rz 1,7), nie wymieniając Ducha. Crell pyta: jeśli Duch Święty jest owym najwyższym Bogiem, „jakże to możliwe, że w tak obszernej księdze Pisma Świętego nie ma ani jednego miejsca, w którym byłby on otwarcie i wyraźnie nazwany Bogiem?” Katechizm Rakowski określa Ducha tak:

„Duch Święty jest mocą lub skutecznością, która wychodzi od Boga i spływa na ludzi i jest im udzielana, przez którą oddziela ich od innych i poświęca na swój użytek.”

Katechizm Rakowski — O przykazaniach i obietnicach Chrystusa › O obietnicy Ducha Świętego

Pismo mówi o Duchu tak, jak mówi się o mocy, a nie jak o osobie. Duch zostaje dany, wylany i udzielony. „A potem wyleję Ducha mego na wszelkie ciało”, mówi Bóg u Joela (Jl 2,28; Dz 2,17). Jezus obiecuje: „jakoż daleko więcej Ojciec wasz niebieski da Ducha Świętego tym, którzy go oń proszą?” (Łk 11,13). O Jezusie mówi się: „boć mu nie pod miarą daje Bóg Ducha” (J 3,34). A Jan może nawet napisać: „albowiem jeszcze nie był dany Duch Święty, przeto że jeszcze Jezus nie był uwielbiony” (J 7,39). Katechizm wnioskuje:

„Następnie, że jest rzeczą oczywistą, iż Duch Święty jest przez Boga ludziom dawany lub darowany, i że mówi się to o nim również w tych miejscach, w których powszechnie sądzi się, że oznacza on Boską Osobę. Lecz Boska Osoba nie może być przez nikogo dawana ani darowana: albowiem to, co jest dawane lub darowane, pozostaje we władzy kogoś innego, co o Boskiej Osobie, która sama jest najwyższym Bogiem, w żaden sposób powiedzieć się nie da.”

Katechizm Rakowski — O przykazaniach i obietnicach Chrystusa › Czy Duch Święty jest Osobą

Drugi zespół racji wynika z imion, jakimi Pismo określa Ducha. Nazywa się On „Duchem Bożym”, a Paweł porównuje Go z duchem człowieczym, który jest w człowieku: „Także też i tego, co jest w Bogu, nikt nie wie, tylko Duch Boży” (1 Kor 2,11). Gdzie Mateusz każe Jezusowi mówić: „A jeźliż ja duchem Bożym wyganiam dyjabły” (Mt 12,28), tam Łukasz pisze: „Ale jeźliż ja palcem Bożym wyganiam dyjabły” (Łk 11,20). Piotr opowiada, jak „Jezusa z Nazaretu pomazał Bóg Duchem Świętym i mocą” (Dz 10,38), a uczniowie mają pozostać w Jerozolimie, „dokąd nie będziecie przyobleczeni mocą z wysokości” (Łk 24,49).

„Po szóste, że Duch Święty w wielu miejscach nazywany jest Duchem Bożym: to zaś, co jest Bożym, nie może samo być Bogiem i w konsekwencji nie może być Boską Osobą; albowiem bycie Bożym a bycie Bogiem to przeciwieństwa. Z tym argumentem łączy się i ten, że Duch Święty nazywany jest mocą lub palcem Bożym, czego nie można powiedzieć o Osobie Bóstwa, to znaczy o samym Bogu Najwyższym …”

Katechizm Rakowski — O przykazaniach i obietnicach Chrystusa › Czy Duch Święty jest Osobą

Na końcu swojej listy Katechizm dodaje jeszcze spostrzeżenie, które każdy czytelnik opowieści o Bożym Narodzeniu może sprawdzić: gdyby Duch Święty był osobą, to Jezus, który został poczęty z Ducha Świętego, byłby Synem Ducha Świętego, a nie Ojca. Crell ujmuje tę naukę we własnym argumencie:

„Niech drugim argumentem tego rodzaju, a szóstym argumentem tej sekcji, będzie ten: że Duch Święty jest mocą albo działaniem Boga, mianowicie tym (by mimochodem objaśnić rzecz), które wychodzi od Boga i spływając na ludzi, uświęca ich i poświęca oraz wywołuje w nich rozmaite i godne podziwu skutki — co zwykło się nazywać natchnieniem Bożym. Otóż moc albo działanie Boga nie może być Bogiem najwyższym ani osobą najwyższego Bóstwa, jak lepiej zrozumie się to w obronie tego argumentu.”

Johannes Crell, O jednym Bogu Ojcu (De uno Deo Patre, 1631) — Księga pierwsza, sekcja trzecia, rozdz. VI: szósty argument, że Duch Święty jest mocą Bożą

Przez to Duch nie zostaje pomniejszony. Wyznanie Szlichtynga mówi o Nim z wielką czcią i wyraźnie podkreśla, że chrześcijanie zostali ochrzczeni w Jego imię:

„Wierzymy także w Ducha Świętego (tę moc Najwyższego, przez którą w szczególny sposób uświęca miłych sobie ludzi), mianowicie jako niebiańskiego sprawcę, nauczyciela, przewodnika i świadka prawdy ewangelicznej, wraz z Ojcem i Synem. Dlatego też zostaliśmy ochrzczeni i wtajemniczeni w Jego imię, jak w imię Ojca i Syna.”

Jonasz Szlichtyng, Wyznanie wiary chrześcijańskiej (Confessio fidei christianae) — Wierzę w Ducha Świętego

Co jednak z miejscami, w których Duch mówi, naucza i pociesza, jakby był osobą? Katechizm wskazuje na sposób mówienia, którego Biblia używa nieustannie: każe grzechowi oszukiwać i zabijać, Prawu mówić, Pismu przewidywać, a miłości być cierpliwą i łaskawą (Rz 7,11; Ga 3,8; 1 Kor 13). „Ponieważ zaś Duch Święty jest mocą Bożą, dzieje się tak, że Duchowi Świętemu przypisuje się to, co jest Bożego”, czyli to, co czyni Bóg, działający przez Niego.

Miejsca dowodowe nauki o Trójcy

Przeciw jasnym zdaniom o jedynym Bogu, Ojcu, nauka Kościoła przytacza szereg miejsc, z których wnioskuje trójcę osób, boskość Syna lub osobowość Ducha. György Enyedi omówił je po kolei w swoich Objaśnieniach miejsc biblijnych dotyczących Trójcy, od Księgi Rodzaju po Apokalipsę; Katechizm Rakowski i Szlichtyng odpowiadają na te same miejsca. Enyedi zaczyna od spostrzeżenia, które podtrzymuje wszystkie dalsze: gdyby Trójca była „głową i fundamentem całej religii”, Mojżesz nie pozostawiłby jej „tylko w ukrytych i ciemnych napomknieniach do odgadnięcia”. Szlichtyng ujmuje wynik w zdaniu: „O ὁμοουσία Syna z Ojcem nie ma w całym Piśmie ani jednego miejsca.”

Rdz 1,26: „Uczyńmy człowieka”

„Zatem rzekł Bóg: Uczyńmy człowieka na wyobrażenie nasze, według podobieństwa naszego” (Rdz 1,26). Od Ojców Kościoła wyczytuje się z liczby mnogiej rozmowę trzech osób. Enyedi odpowiada najpierw, że liczba mnoga nie wskazuje określonej liczby: owo „uczyńmy” można odnieść „równie dobrze do dziesięciu, stu, tysiąca, jak do trzech”. Następnie pokazuje, jak mówi dalej sam Mojżesz: „Stworzył tedy Bóg człowieka na wyobrażenie swoje” (Rdz 1,27), w liczbie pojedynczej. Jego wynik:

„Mówimy bowiem: to „uczyńmy”, choć co do formy i brzmienia jest liczbą mnogą, to jednak co do znaczenia i mocy jest liczbą pojedynczą; i nie należy go rozumieć o nikim innym niż o samym mówiącym, to jest o Bogu.”

György Enyedi, Objaśnienia miejsc biblijnych dotyczących Trójcy (Explicationes locorum, 1598) — Księga Rodzaju › Rdz 1,26

Tak samo Enyedi sądzi o hebrajskim określeniu Boga Elohim, które z formy jest liczbą mnogą: „Elohim jest wprawdzie co do słowa i formy liczbą mnogą, co do znaczenia jednak jest tu liczbą pojedynczą.” Szlichtyng przytacza przeciw Meisnerowi hebraistę Mercerusa, trynitarza, który wprawdzie nie chciał odrzucić trynitarnej wykładni tego miejsca, ale pisał powściągliwie, że Bóg mówi tu „na sposób ludzki”, i uczciwie dodał: „Dla Trójcy trzeba dociskać Żydów jasnymi miejscami.”

Rdz 18: trzej mężczyźni u Abrahama

„A podniósłszy oczy swe, obaczył, a oto trzej mężowie stanęli przeciw niemu” (Rdz 18,2). Od dawna widziano tu Trójcę: Abraham ujrzał trzech, a adorował jednego. Enyedi przeciwstawia temu to, co List do Hebrajczyków mówi o tych gościach, mianowicie że „niektórzy nie wiedząc, Anioły za goście przyjmowali” (Hbr 13,2):

„Abraham zaś był tak dalece od tego, by uważać tych mężów za Boga i rozpoznać w nich Boga, że nawet nie wiedział, iż są aniołami, lecz był mocno przekonany, że to podróżni i śmiertelni ludzie.”

György Enyedi, Objaśnienia miejsc biblijnych dotyczących Trójcy (Explicationes locorum, 1598) — Księga Rodzaju › Rdz 18,2

Gdyby owi trzej mężowie byli trzema osobami Bożymi, to, jak mówi dalej Enyedi, ze swoimi namacalnymi ciałami „także Ojciec i Duch Święty przyjęliby ciało, a Syn byłby człowiekiem przed swoją Matką”.

Iz 6,3: „Święty, święty, święty”

„Święty, święty, święty, Pan zastępów; pełna jest wszystka ziemia chwały jego” (Iz 6,3). Meisner zaliczył potrójne „święty” do dowodów na trzy osoby. Szlichtyng odpowiada innym potrójnym powtórzeniem u proroków:

„Ale trzykrotnie zowie się świętym nie z powodu trójki osób, lecz z powodu najwyższej doskonałości swej świętości, albo też dla stałego jej potwierdzenia. Tak mówi sam Bóg u Ezechiela (Ez 21,27): «W niwecz, w niwecz, w niwecz ją obrócę.» Czyż oznacza się tu trojakie obrócenie w niwecz?”

Jonasz Szlichtyng, O Trójcy Świętej (De SS. Trinitate … adversus Balthasarem Meisnerum Disputatio, 1637) — Trójca i świadectwa Pisma

Enyedi dodaje, że Nowy Testament kilkakrotnie przytacza widzenie Izajasza, ale „nigdzie nie odnosi się go do Chrystusa”.

Mt 28,19: polecenie chrztu

„Idąc tedy, nauczajcie wszystkie narody, chrzcząc je w imię Ojca, i Syna, i Ducha Świętego” (Mt 28,19). Miejsce wymienia trzy imiona, ale nie mówi, że ci trzej są jedną istotą. Że chrzci się w czyjeś imię, nie dowodzi też, że ten ktoś jest Bogiem:

„Ciężko błądzą. Czytamy bowiem w Pismach, że Izraelici zostali ochrzczeni w Mojżesza (1 Kor 10,2), niektórzy na chrzest Janowy (Dz 19,3), a chrześcijanie na śmierć Chrystusa (Rz 6,3) – choć ani Mojżesz nie jest Bogiem, ani chrzest Janowy, ani śmierć Chrystusa nie jest osobą, a tym bardziej Bogiem.”

Katechizm Rakowski — O poznaniu Boga › Przeciw błędowi trzech Osób w istocie Bożej › Połączenie Ojca, Syna i Ducha Świętego w Piśmie Świętym

Co trzy imiona w poleceniu chrztu w takim razie znaczą, wyjaśnia Szlichtyng z celu chrztu. Chrzci się na naukę, a każde z trzech imion ma w tej nauce swój udział:

„Albowiem chrzcić w czyjeś imię znaczy wtajemniczyć kogoś w czyjąś naukę albo uczynić go czyimś uczniem. … Dlaczego zaś w imię Ojca? Ponieważ Ojciec jest pierwszym i największym sprawcą tej nauki; dlatego sam Chrystus mówi: «Nauka moja nie jestci moja, ale tego, który mię posłał.» Dlaczego zaś w imię Syna? Ponieważ Ojciec przez Syna po raz pierwszy przekazał i objawił tę naukę światu. Dlaczego zaś w imię Ducha Świętego? Ponieważ po wstąpieniu Chrystusa do nieba była ona głoszona i potwierdzana przez apostołów dzięki zastępczemu działaniu Ducha Świętego.”

Jonasz Szlichtyng, O Trójcy Świętej (De SS. Trinitate … adversus Balthasarem Meisnerum Disputatio, 1637) — Trójca i świadectwa Pisma

Zresztą Dzieje Apostolskie nie znają potrójnego imienia w praktyce chrzcielnej: Piotr mówi w dniu Pięćdziesiątnicy, by każdy dał się ochrzcić „w imieniu Jezusa Chrystusa na odpuszczenie grzechów” (Dz 2,38).

1 J 5,7: trzej świadkowie w niebie

W starszych wydaniach Biblii stoi w Pierwszym Liście Jana zdanie o trzech świadkach w niebie, które ma także Biblia Gdańska: „Albowiem trzej są, którzy świadczą na niebie: Ojciec, Słowo i Duch Święty, a ci trzej jedno są” (1 J 5,7). Przez długi czas uchodziło ono za najjaśniejszy dowód Trójcy. Jest jednak późnym dodatkiem: nie ma go w starszych greckich rękopisach, dzisiejsze krytyczne wydania Nowego Testamentu go nie drukują, a Luter pominął je w swoim przekładzie. Już Katechizm Rakowski wiedział, dlaczego nie można się na nie powoływać:

„Po pierwsze: Ponieważ wiadomo, że w starszych rękopisach greckich, w przekładzie syryjskim, a wreszcie i w starszych przekładach łacińskich słów tych nie ma – jak wykazują sami najznakomitsi z przeciwników – nie można z nich wyciągnąć niczego pewnego. … Gdy zaś mówi się, że są jedno, albo jak inne rękopisy czytają «w jedno» – nie należy tego rozumieć o innej jedności niż ta, która jest właściwa świadkom w pełni zgodnym w swoim zeznaniu.”

Katechizm Rakowski — O poznaniu Boga › Przeciw błędowi trzech Osób w istocie Bożej › Boskie działania i ich przyporządkowanie › Comma Johanneum

Także Szlichtyng wskazuje, że „słów tych wielu nie czyta, i to zwolennicy Trójcy, a nawet sam Luter”. Sozzini w swoim komentarzu do Pierwszego Listu Jana domyślał się, dlaczego dodatek powstał: ukształtowany na wzór trzech ziemskich świadków, miał wnieść do tekstu jedność istoty i trójkę osób. Enyedi wreszcie pokazuje, że nawet jako prawdziwe zdanie niczego by nie dowodziło:

„Wreszcie: gdyby te słowa oznaczały jedność istoty, wynikałoby stąd także, że Duch, woda i krew są tej samej istoty, skoro Apostoł podobnie mówi o nich, że również one są jedno. Nikt zaś nie jest tak niemądry, by twierdzić albo wierzyć, że Duch, woda i krew są tej samej istoty. Równie niedorzeczne jest zatem twierdzenie tego o Ojcu, Słowie i Duchu Świętym.”

György Enyedi, Objaśnienia miejsc biblijnych dotyczących Trójcy (Explicationes locorum, 1598) — Pierwszy List Jana › 1 J 5,7

J 10,30: „Ja i Ojciec jedno jesteśmy”

„Ja i Ojciec jedno jesteśmy” (J 10,30). Kontekst mówi o owcach, których nikt nie może wyrwać z ręki Jezusa, bo dał mu je Ojciec: „Ojciec mój, który mi je dał, większy jest nad wszystkie” (J 10,29). Enyedi parafrazuje: „Mamy tę samą moc i tę samą wolę trzymania owiec.” Katechizm wyciąga z tego samego kontekstu dowód przeciwny:

„Że Chrystus jest jedno z Ojcem, należy rozumieć wedle zwykłego sposobu mówienia jako nierozerwalną zgodność Ojca i Syna. … Czyżby bowiem ten, kto sam jest najwyższym Bogiem, czerpał z mocy i opieki innej osoby argument dla tego, co obiecuje? I nie raczej z samego siebie?”

Katechizm Rakowski — O poznaniu Chrystusa › Jedność Chrystusa i Ojca

Klucz podaje Jezus w modlitwie arcykapłańskiej, gdy prosi za uczniów, „aby byli jedno, jako my jedno jesteśmy” (J 17,22). Uczniowie nie stali się jedną istotą. Szlichtyng pyta Meisnera: „Czyż mają więc jedną co do liczby istotę?”

J 14,9: „Kto mnie widzi, widzi i Ojca mego”

„kto mnie widzi, widzi i Ojca mego” (J 14,9). Gdyby chodziło o oglądanie istoty, Jezus byłby samym Ojcem, a tego nie chce nawet nauka Kościoła. Katechizm:

„Również stąd nikt nie może mieć pewności, że zostaje udowodniona owa boska natura, gdyż to widzenie nie może odnosić się do istoty Boga, która jest całkowicie niewidzialna, lecz musi być rozumiane jako poznanie tego, co Chrystus powiedział i uczynił, jak sam Chrystus tamże wyjaśnia.”

Katechizm Rakowski — O poznaniu Chrystusa › Chrystus jako własny i jednorodzony Syn Boży › Widzenie Ojca i zamieszkiwanie w Chrystusie

Jezus rzeczywiście wyjaśnia to w następnym wersie: „Ojciec, który we mnie mieszka, on czyni sprawy” (J 14,10). Kto widzi dzieła Jezusa, widzi dzieło Boże.

J 20,28: „Panie mój, i Boże mój!”

Wyznanie Tomasza (J 20,28) to miejsce, w którym uczeń najbezpośredniej nazywa Jezusa „Bogiem”. Socynianie wykładali je na dwa sposoby. Enyedi odczytuje te słowa jako okrzyk zdumienia, w którym Tomasz nie zwraca się do Jezusa, lecz wyraża zdumienie nad czymś niespodziewanym. Katechizm uznaje za możliwe także inne rozumienie i wyjaśnia je drugim znaczeniem słowa „Bóg”:

„W drugim świadectwie Tomasz (o ile słowa Tomasza nie są wyrazem zdumienia wobec tego zdarzenia) nazywa Chrystusa Bogiem, u którego stóp i rąk dostrzegał ślady gwoździ, a w którego boku – ślady włóczni; a ponieważ widział Go wskrzeszonego z martwych, nazwał Go zatem swym Panem i swym Bogiem, jakby chciał powiedzieć: Panem, którego słusznie można określić także tytułem Boga.”

Katechizm Rakowski — O poznaniu Chrystusa › Fałszywe wnioski ze świadectw Pisma o Chrystusie › Nazywanie Chrystusa Bogiem

Kilka wersetów wcześniej zmartwychwstały mówił o wstępowaniu „do Boga mego i Boga waszego” (J 20,17), a kilka wersetów później Jan podaje cel swojej księgi: „abyście wy wierzyli, że Jezus jest Chrystus, Syn Boży” (J 20,31). Wiara, którą Ewangelia chce obudzić, jest wiarą w Mesjasza i Syna Bożego, a nie w drugą osobę Bóstwa.

Rz 9,5: „nad wszystkimi Bóg błogosławiony na wieki”

„… z których poszedł Chrystus ile według ciała, który jest nad wszystkimi Bóg błogosławiony na wieki. Amen” (Rz 9,5). Greckie rękopisy nie mają znaków interpunkcyjnych. Jeśli po słowie „ciała” postawi się kropkę, jak rozważał już Erazm, zakończenie jest uwielbieniem Boga Ojca, jakie Paweł często intonuje. Ale nawet jeśli odniesie się zdanie do Chrystusa, to według Enyediego przeciwnicy nic nie zyskują: „To wszystko wyznajemy o Chrystusie punkt po punkcie.” Sozzini wyjaśnia, w jakim sensie Chrystus jest „nad wszystkim”:

„Czy nie jest pewne, że Bóg dał Chrystusowi imię, które jest ponad wszelkie imię, i że Tego, którego wzbudził z martwych, posadził po swojej prawicy w niebiańskich miejscach … A zatem Chrystus jest ponad wszystkim nie od wieków i nie ze swojej natury, lecz dopiero po tym, jak został przez Boga wzbudzony z martwych, i z samego dobrodziejstwa Bożego.”

Fausto Sozzini, O naturze Jezusa Chrystusa (De Jesu Christi natura) — Pierwsza odpowiedź na napomnienie Andrzeja Wolana › Rz 9,5: Bóg błogosławiony na wieki

Tt 2,13: „wielkiego Boga i zbawiciela naszego”

Paweł pisze, że chrześcijanie oczekują „onej błogosławionej nadziei i objawienia chwały wielkiego Boga i zbawiciela naszego, Jezusa Chrystusa” (Tt 2,13). Czy wielki Bóg jest tu tym samym co Zbawiciel? Enyedi zaprzecza, wskazując prosto na słowo „i”:

„W tym miejscu wymienieni są bowiem dwaj: wielki Bóg, którym jest Ojciec, i Zbawiciel, którym jest Jezus Chrystus. Pokazuje to dostatecznie dobrze wstawiony między nich spójnik „i”. W Flp 1,1 czytamy: «Paweł i Tymoteusz, słudzy Jezusa Chrystusa». Czyż imię Pawła zostaje tu przypisane Tymoteuszowi, a nie raczej wymienione są dwie rzeczy różne od siebie?”

György Enyedi, Objaśnienia miejsc biblijnych dotyczących Trójcy (Explicationes locorum, 1598) — List do Tytusa › Tt 2,13

Katechizm dodaje, że Paweł oczekuje nie przyjścia, lecz „objawienia chwały” wielkiego Boga: Chrystus przychodzi według własnych słów „w chwale Ojca swego” (Mt 16,27).

1 Tm 3,16: „Bóg objawiony jest w ciele”

„A zaprawdę wielka jest tajemnica pobożności, że Bóg objawiony jest w ciele” (1 Tm 3,16). Biblia Gdańska idzie tu za późniejszą lekcją greckiego tekstu. Katechizm:

„Po pierwsze, że w wielu starych rękopisach i w samej Wulgacie nie czytamy słowa Deus, tak samo jak i w przekładzie syryjskim, tak że wszystkie te słowa odnoszą się do bezpośrednio wcześniej wspomnianego mysterium pietatis. … Następnie, nawet gdyby to słowo tam stało, nie byłoby powodu, dla którego nie mogłoby być odniesione do Boga Ojca, gdyż o Ojcu można słusznie twierdzić, że został objawiony w ciele, to jest w Chrystusie i Apostołach …”

Katechizm Rakowski — O poznaniu Chrystusa › Wcielenie Chrystusa i jego świadectwa biblijne › Objawienie Boga w ciele

Enyedi tłumaczy „ciało” tak samo: Bóg Ojciec dał się poznać światu „w ludziach niskiego i pogardzanego stanu i losu, jakimi byli Chrystus i apostołowie”.

1 J 5,20: „Ten jest prawdziwy Bóg”

„A wiemy, iż Syn Boży przyszedł i dał nam zmysł, abyśmy poznali onego prawdziwego Boga, i jesteśmy w onym prawdziwym, to jest w Synu jego, Jezusie Chrystusie; tenci jest prawdziwy Bóg i żywot wieczny” (1 J 5,20). Czy „ten” odnosi się do Jezusa Chrystusa, bo został wymieniony ostatni? Sam werset odróżnia Prawdziwego od „Syna jego”. Katechizm:

„Przeczę, jakoby owe słowa «Ten jest prawdziwym Bogiem» odnosiły się do Syna – nie dlatego, żebym zaprzeczał, iż Chrystus jest we właściwym sobie sensie prawdziwym Bogiem, lecz dlatego, że przeczę, iż jest owym prawdziwym Bogiem, o którym mówi to miejsce. Chrystus bowiem nigdzie nie jest wprost, z rodzajnikiem, nazywany «Bogiem» lub «prawdziwym Bogiem», a w tym samym miejscu jest wyraźnie odróżniony od owego prawdziwego Boga …”

Katechizm Rakowski — O poznaniu Chrystusa › Boskie imiona Chrystusa › Chrystus jako prawdziwy Bóg

List kończy się napomnieniem: „Dziateczki! strzeżcie się bałwanów” (1 J 5,21). Prawdziwemu Bogu przeciwstawieni są fałszywi bogowie, tak samo jak w J 17,3, gdzie według tego samego Jana Jezus każe poznać Ojca jako „samego prawdziwego Boga”.

Flp 2,6 i Kol 2,9: kształt Boży i pełnia bóstwa

Chrystus, „który, będąc w kształcie Bożym, nie poczytał sobie tego za drapiestwo równym być Bogu” (Flp 2,6); „Gdyż w nim mieszka wszystka zupełność bóstwa cieleśnie” (Kol 2,9). Oba miejsca są obszernie omówione na stronie o preegzystencji. Dla pytania o Trójcę wystarcza spostrzeżenie Katechizmu (który mówi o „postaci”, gdzie Biblia Gdańska ma „kształt”), że „postać”, z której można się wyniszczyć, nie może być naturą Bożą:

„«Postać Boża» nie może tu bowiem oznaczać natury Boga, gdyż Apostoł pisze, że Chrystus wyniszczył się z tej postaci; Bóg zaś nie może w żaden sposób wyniszczyć się ze swej natury. Także «postać sługi» nie oznacza natury ludzkiej, gdyż służebność odnosi się do zewnętrznego stanu i położenia człowieka.”

Katechizm Rakowski — O poznaniu Chrystusa › Wcielenie Chrystusa i jego świadectwa biblijne › Postać Boga i postać sługi

A o pełni mówi Paweł zaraz potem także do wierzących: „I jesteście w nim dopełnieni” (Kol 2,10), po grecku od tego samego rdzenia, właściwie „napełnieni”. Efezjanom życzy, „abyście napełnieni byli wszelaką zupełnością Bożą” (Ef 3,19). Enyedi wnioskuje: „Jeśli więc Chrystus z powodu πλήρωμα θεότητος jest wiecznym Bogiem, to także pobożni z powodu πλήρωμα Θεοῦ będą wiecznymi bogami.”

Dz 5,3–4: okłamać Ducha Świętego

Piotr mówi do Ananiasza, że kłamał „Duchowi Świętemu”, i zaraz potem: „Nie skłamałeś ludziom, ale Bogu” (Dz 5,3–4). Zatem Duch Święty jest Bogiem, brzmi wniosek przeciwników. Enyedi go rozwiązuje:

„Ananiasz okłamał bowiem Ducha Świętego inaczej niż Boga: Ducha Świętego bezpośrednio, Boga zaś pośrednio i przez kogoś innego. Wyjaśniam: Bóg dał Piotrowi Ducha Świętego, przez którego Piotr zobaczył, że Ananiasz kłamie. … Stąd nie wynika, że Bóg i Duch są tym samym, ponieważ przeciw obu nie zgrzeszono w ten sam sposób i na tej samej zasadzie: przeciw Bogu jako przyczynie głównej, przeciw Duchowi Świętemu jako środkowi, przez który Bóg działał.”

György Enyedi, Objaśnienia miejsc biblijnych dotyczących Trójcy (Explicationes locorum, 1598) — Dzieje Apostolskie › Dz 5,3.4

Wyznanie Szlichtynga mówi to krótko: kto okłamuje Ducha Świętego, który mieszka w sługach Bożych, „ten nie kłamie ludziom, w których jest Duch Święty, lecz samemu Bogu, którego tchnieniem On jest”.

2 Kor 13,13: błogosławieństwo

„Łaska Pana Jezusa Chrystusa i miłość Boża, i społeczność Ducha Świętego niech będzie z wami wszystkimi. Amen” (2 Kor 13,13). Pozdrowienie zestawia Chrystusa, Boga i Ducha, ale „Bogiem” nazywa tylko jednego z nich. Że Duch nie jest tu pomyślany jako osoba, pokazuje Sozzini na samym wyrażeniu:

„Słowa u Pawła, 2 Kor 13,13, «społeczność Ducha Świętego», nie oznaczają, że Duch Święty coś udziela, lecz że sam Duch Święty zostaje udzielony. Imię Ducha Świętego należy w tym wyrażeniu rozumieć bowiem nie czynnie, lecz biernie, jak wynika z innych podobnych zwrotów — na przykład: «społeczność ciała i krwi Chrystusa», 1 Kor 10,16.”

Fausto Sozzini, O niewzywaniu Jezusa Chrystusa w świętej modlitwie (De non invocando Jesu Christo in precibus sacris) — Pozdrowienia pawłowe › Pozdrowienie jako argument przeciwny

Kto z pozdrowienia czyni wezwanie Ducha, musiałby według Enyediego powiedzieć także, że Paweł „wezwał miłość i Ducha”.

J 14–16: Pocieszyciel

W mowach pożegnalnych Jezus mówi o „Pocieszycielu”, który przyjdzie, nauczy, przypomni i zaświadczy (J 14,26; 15,26). Czy nie jest on osobą? Te same mowy mówią jednak także, że Ojciec go „pośle” i „da” (J 14,16.26) oraz: „bo nie sam od siebie mówić będzie, ale cokolwiek usłyszy, mówić będzie” (J 16,13). Osoba Boska, jak mówi Katechizm, „nie może mówić inaczej niż od siebie”. Sozzini wyjaśnia osobowy sposób mówienia jako środek stylistyczny:

„to nie znaczy, że Duch Święty rzeczywiście zostanie przez kogokolwiek pouczony (bo to dotyczy tylko prawdziwej osoby), lecz mówi się to przez prozopopeję, jak bardzo wiele innych rzeczy; i znaczy to, że owa boska moc i skuteczność, którą apostołowie mieli otrzymać i przez którą mieli być wprowadzeni we wszelką prawdę, pouczy ich o takich rzeczach, które dotyczą Chrystusa.”

Fausto Sozzini, O istnieniu jednorodzonego Syna Bożego (De unigeniti Filii Dei existentia) — Dodatek: pytanie o Ducha Świętego i odpowiedź Sozziniego › Odpowiedź Sozziniego

Prozopopeja jest uosobieniem rzeczy. Jezus sam zapowiada: „oto ja poślę na was obietnicę Ojca mego”, a uczniowie mają zostać, „dokąd nie będziecie przyobleczeni mocą z wysokości” (Łk 24,49). Piotr tłumaczy cud Pięćdziesiątnicy tym, że wywyższony Chrystus, „obietnicę Ducha Świętego wziąwszy od Ojca, wylał” to, co ludzie widzą i słyszą (Dz 2,33).

Iz 9,6: „Ojciec wieczności”

Zapowiedź dziecięcia, którego panowanie spocznie na jego ramieniu, wymienia jego imiona: „a nazwią imię jego: Dziwny, Radny, Bóg mocny, Ojciec wieczności, Książę pokoju” (Iz 9,6; w Biblii hebrajskiej i w przekładzie Lutra werset ten ma numer 9,5). Hebrajskie El gibbor oddaje Biblia Gdańska słowami „Bóg mocny”. Kto z tytułu „Ojciec wieczności” chce wywieść boskość Syna, wpada według Katechizmu w kłopot: gdyby oznaczał wieczność bez początku, „wprowadzano by dwóch ojców od wieków”. Katechizm odnosi go więc do panowania obiecanego króla:

„Chrystus zaś może być tak nazwany, nawet jeśli nie posiada owej boskiej natury, a mianowicie dlatego, że jest księciem i sprawcą życia wiecznego, które jest przeznaczone do dania wierzącym przez Ojca. Dodać należy, że prorok mówi o tym chłopcu jako o królu danym przez Boga. Dobrych zaś królów, a za takiego zapowiada się owego przyszłego, zwykło się nazywać ojcami ludu.”

Katechizm Rakowski — O poznaniu Chrystusa › Chrystus jako własny i jednorodzony Syn Boży › Chrystus jako Ojciec wieczności

Szlichtyng przeciw Meisnerowi: czy Trójca jest artykułem fundamentalnym?

Dysputa Jonasza Szlichtynga z 1637 roku jest najobszerniejszym dziełem polemicznym Braci Polskich przeciw luterańskiej ortodoksji i jednym z ostatnich, jakie wydrukowano w Rakowie; rok później miasto, jego szkoła i drukarnia zostały zlikwidowane. Książka ma trzy warstwy. Fausto Sozzini wyjaśnił w niewielkim piśmie o Kościele, że w nauce „ewangelików” są błędy, które zaciemniają drogę do zbawienia, wśród nich Trójca, i podał na to sześć racji. Balthasar Meisner odpowiedział na to pismo, odpierając racja po racji. Szlichtyng broni teraz Sozziniego przeciw Meisnerowi, akapit po akapicie, i pozwala przy tym obszernie mówić samemu Meisnerowi. Zwraca się do niego wprost, często z drwiną („Czyż nie wstydzicie się takich niedorzeczności, Meisnerze?”), ale kończy także napomnieniem: „Należy poskramiać gorliwość, Meisnerze, i miarkować ją nie tylko wiedzą, lecz przede wszystkim miłością i miłością bliźniego, aby nie szkodziła o wiele bardziej, niż pożytkuje.”

Pytanie, o które chodziło, sam Meisner postawił tak:

Czym jest artykuł fundamentalny

Meisner odpowiedział na to pytanie twierdząco: kto kwestionuje Trójcę, traci zbawienie. Szlichtyng odpowiada najpierw nie własną nauką, lecz rozróżnieniem. Konieczne do zbawienia jest to, co człowiek musi wiedzieć, by przyjść do Boga; należy do tego, jak mówi List do Hebrajczyków, „że jest Bóg, a że nagrodę daje tym, którzy go szukają” (Hbr 11,6). Nie jest konieczne do zbawienia nauczanie o tym, jak to wszystko ma się w szczegółach, także własne:

„Z pewnością: wiedzieć, że Bóg jest, że jest jeden, że jest doskonale szczęśliwy, dobry, mądry i potężny, że jest Ojcem Jezusa Chrystusa; że Jezus Chrystus, człowiek, jest Jego Synem, naszym Panem i niebiańskim Królem; że Duch Święty jest dawany wierzącym — to jest bezwzględnie konieczne do zbawienia. Wiedzieć zaś, że ów jeden Bóg nie jest w osobach potrójny, że jedynie Ojciec jest owym jednym Bogiem, że Chrystus nie jest od wieków zrodzony z istoty Ojca, że Duch Święty nie jest osobą — to nie jest bezwzględnie konieczne.”

Jonasz Szlichtyng, O Trójcy Świętej (De SS. Trinitate … adversus Balthasarem Meisnerum Disputatio, 1637) — O artykułach fundamentalnych

To godne uwagi samoograniczenie. Później, przy piątej racji Sozziniego, Szlichtyng dodaje, że w religii chrześcijańskiej nie ma żadnej naprawdę koniecznej do zbawienia nauki, której nie mógłby łatwo pojąć „nawet najprostszy”. Szlichtyng nie żąda od luteranów, by zostali socynianami, lecz tylko, by nie czynili warunkiem zbawienia tego, czego Pismo nim nie czyni. Przeciw Meisnerowi odwraca potem argument. Artykuł fundamentalny musiałby stać w Piśmie jasnymi słowami i być przekazany przez apostołów. Trójca zaś nie stoi w Piśmie w żadnym jasnym słowie:

„Że zaś nie jest fundamentalna, poznaje się po tym, że nie została przekazana żadnymi jasnymi i otwartymi słowami Pisma, cokolwiek przeciwnicy by przeciw temu przytaczali, jak okaże się w dalszym ciągu tego dzieła; oraz po tym, że nie została przekazana przez apostołów na początku religii chrześcijańskiej … Skoro więc ten dogmat o trzech osobach w jednym Bóstwie nie może być fundamentalny, pozostaje tylko, że nie jest nawet prawdziwy.”

Jonasz Szlichtyng, O Trójcy Świętej (De SS. Trinitate … adversus Balthasarem Meisnerum Disputatio, 1637) — O artykułach fundamentalnych › I. O Trójcy

Szlichtyng odrzuca także najcięższy zarzut, który przechodził tam i z powrotem między obiema stronami: zarzut bałwochwalstwa. Meisner uważał, że kto adoruje Chrystusa, nie uznając Go za Boga wiecznego, jest bałwochwalcą. Szlichtyng uwalnia z tego zarzutu odwrotnie trynitarzy, choć według jego przekonania ciężko błądzą, „bo bałwochwalstwo polega raczej na oddawaniu czci boskiej komuś, komu oddawać ją jest świętokradztwem, niż na jakimkolwiek błędnym mniemaniu o Bóstwie”.

Zdrowy rozsądek

Pierwsza racja Sozziniego brzmiała, że nauka sprzeciwia się zdrowemu rozsądkowi. Meisner odpowiedział, że rozum nie ma w sprawach wiary urzędu sędziowskiego; niech przeciwnicy, jak ujmuje to Szlichtyng, spokojnie „chlubią się rozumem, tą wystrojoną dziewką, gdy zostawić ją własnym siłom”. Rozum ma słuchać, milczeć i poddać się. Szlichtyng odpowiada, że Pismo samo nieustannie odwołuje się do rozumu i że ukrywać się musi tylko ten, kto ma coś do ukrycia:

„Dlatego ci, którzy tak lękliwie unikają każdego badania rozumem, nie robią nic innego, jak tylko żałośnie szukają kryjówek dla swoich dogmatów. Boska prawda nie boi się ostrości rozumu ludzkiego; im bardziej bywa badana i rozważana, tym pewniejsza i mocniejsza się okazuje. Prawda nie może być przeciwna prawdzie. Jeśli rozum widzi prawdę, jakże miałby sprzeciwiać się boskiej prawdzie? Jeśli zaś widzi fałsz, to fałsz trzeba wykryć, a prawdę obronić.”

Jonasz Szlichtyng, O Trójcy Świętej (De SS. Trinitate … adversus Balthasarem Meisnerum Disputatio, 1637) — Trójca i zdrowy rozsądek

Potem Szlichtyngowi udaje się chwyt. Sozzini zauważył, że nawet katolicy i luteranie przyznają, że nauka przekracza wszelką ludzką zdolność pojmowania; uczciwiej byłoby powiedzieć, że jest jej przeciwna. Meisner przyjął to:

„Meisner odpowiada: Przyznajemy, że tajemnica Trójcy Przenajświętszej jest nie tylko ponad rozumem, lecz przeciw rozumowi, jeśli ten bada ją według swoich własnych zasad.

„Dziękujemy Meisnerowi za to szczere wyznanie. Pytamy bowiem: Czy te zasady są prawdziwe, czy fałszywe? Jeśli prawdziwe, to jakże to, co sprzeciwia się prawdziwym zasadom, miałoby nie być fałszywe? Jeśli fałszywe, dlaczego nie naucza, że są fałszywe?”

Jonasz Szlichtyng, O Trójcy Świętej (De SS. Trinitate … adversus Balthasarem Meisnerum Disputatio, 1637) — Trójca i zdrowy rozsądek

Meisner zarzucił, że wnioskowanie z wielu osób o wielu istotach obowiązuje tylko wśród stworzeń. Szlichtyng odpowiada, że nie wnioskuje od ludzi na Boga, lecz z samego pojęcia osoby: „Nikt przecież nie może pojąć osoby nawet w myśli, nie rozumiejąc, że jest ona jedyną co do liczby istotą.” Mówi też Meisnerowi, skąd pochodzi nauka socyniańska. Nie z filozofii, jak ten twierdził, lecz z czytania Biblii. Kto czyta Pismo bez uprzedzeń,

„Widzi tam głębokie milczenie o trzech osobach w jednej istocie Bożej. Widzi, że nikt inny nie zowie się owym jednym Bogiem niż Ojciec Jezusa Chrystusa. Widzi, że nikt inny nie jest wykazany jako jednorodzony Syn Boży niż człowiek Jezus Chrystus. Widzi, że Duch Święty nigdy nie jest nazywany Bogiem, lecz zowie się Duchem Bożym, darem Bożym, mocą i tchnieniem Bożym. Widzi, że bardzo wiele jest o Nim mówione, co w żaden sposób nie pasuje do żadnej osoby, nie mówiąc już o boskiej.”

Jonasz Szlichtyng, O Trójcy Świętej (De SS. Trinitate … adversus Balthasarem Meisnerum Disputatio, 1637) — Trójca i zdrowy rozsądek

Pismo jej nie poświadcza, lecz ją odrzuca

Druga i trzecia racja Sozziniego brzmiały, że nauki nie da się dowieść z Pisma i że Pismo wręcz ją odrzuca. W dwóch długich rozdziałach na ten temat Szlichtyng przechodzi po kolei dowody Meisnera, od liczb mnogich w Księdze Rodzaju po świadków w Pierwszym Liście Jana, i zestawia z nimi miejsca, które nazywają jedynego Boga Ojcem. Meisner sam przyznał, że słów nauki w Piśmie nie ma, jest w nim jednak sama rzecz. Szlichtyng pokazuje na przykładzie J 1,1, jak dokładnie trzeba czytać. Słowo było u „Boga”, z rodzajnikiem; a Słowo było „Bogiem”, bez rodzajnika:

„Następnie: gdy Jan oznacza owego jednego Boga, kładzie słowo „Bóg” jako podmiot i ponadto zawęża je przez dodanie rodzajnika do znaczenia najpierwszego; gdy zaś mówi, że Słowo było Bogiem, kładzie imię Boga w miejsce orzeczenia i nie dodaje do niego rodzajnika, który wskazywałby pierwszeństwo (ἐξοχῆς).”

Jonasz Szlichtyng, O Trójcy Świętej (De SS. Trinitate … adversus Balthasarem Meisnerum Disputatio, 1637) — O Synu Bożym › Drugi człon

Miejsca przeciw nauce są dla Szlichtynga te same co dla Crella: J 17,3, Ef 4,6 i 1 Kor 8,6. O Liście do Efezjan pisze: „Te słowa Apostoła jasno uczą, że ten, który jest owym jednym Bogiem, nie jest nikim innym niż Ojcem wszystkich. Stąd wynika, że nawet sam Jezus Chrystus nie jest owym jednym Bogiem. Jezus Chrystus bowiem nie jest Ojcem wszystkich; także On sam ma Ojca, tego mianowicie, który jest Ojcem wszystkich.” Meisner zarzucił, że jeśli 1 Kor 8,6 wyklucza Syna z jednego Boga, to wyklucza także Ojca z jednego Pana. Szlichtyng odpowiada określeniem tego, co jest chrześcijańskie:

„Jednego Boga trzeba uznawać tak, by pozostało miejsce także dla Pana; i jednego Pana tak, by pozostało miejsce także dla Boga. To dopiero jest chrześcijańskie. Żydowskie jest mieć i czcić tylko jednego Boga bez jakiegokolwiek innego niebiańskiego Pana. Pogańskie jest mieć i czcić wielu bogów i wielu panów. Chrześcijańskie zaś jest mieć i czcić jednego Boga, a wraz z Nim jednego Pana, który z Jego daru został wyniesiony do tak wielkiej wysokości, że — jak uczy Paweł gdzie indziej — w Jego imię ma się zgiąć każde kolano i każdy język ma wyznać, że On jest Panem, ku chwale tego jednego Boga, którym jest Ojciec.”

Jonasz Szlichtyng, O Trójcy Świętej (De SS. Trinitate … adversus Balthasarem Meisnerum Disputatio, 1637) — Trójca odrzucona w Piśmie

Także Mk 13,32 przytoczył Meisner, by pokazać, że słowa wykluczające, jak „sam”, nie wykluczają wszystkich innych. Szlichtyng odwraca przykład: Chrystus wyklucza tam wyraźnie Syna, a więc siebie samego. „Gdyby Chrystus powiedział otwarcie: «Nikt nie jest owym najwyższym Bogiem, nawet Syn, lecz tylko Ojciec» — czy szukalibyście wtedy jakichkolwiek wykrętów?”

Skład Apostolski

Czwartą racją Sozziniego było najstarsze wyznanie Kościoła, zwane Składem Apostolskim, czyli Apostolskim Wyznaniem Wiary. Nazywa ono Ojca Bogiem, Wszechmogącym, Stworzycielem nieba i ziemi, a Jezusa Chrystusa Jego jednorodzonym Synem, naszym Panem; o Duchu Świętym mówi w osobnym zdaniu, obok Kościoła i odpuszczenia grzechów. O trzech osobach w jednej istocie nie mówi nic. Meisner odpowiedział, że nauka jest w nim zawarta „w sposób implicytny”. Szlichtyng stawia go przed alternatywą:

„Jeśli o Jezusie Chrystusie wierzyli to samo, co wierzyli Ojcowie nicejscy, to dlaczego nie powiedzieli, że jest «zrodzony, nie stworzony, przed wszystkimi wiekami»? … Albowiem albo autorzy tego wyznania wierzyli, że Jezus Chrystus i Duch Święty są owym jednym Bogiem, albo w to nie wierzyli. Jeśli wierzyli, dlaczego nie wyznali tego we własnym wyznaniu? Jeśli nie wierzyli, dlaczego my mielibyśmy w to wierzyć?”

Jonasz Szlichtyng, O Trójcy Świętej (De SS. Trinitate … adversus Balthasarem Meisnerum Disputatio, 1637) — Trójca i Skład Apostolski

Gdy Meisner twierdził później, że na rzecz Trójcy nie można powiedzieć nic wyraźniej niż trzy artykuły wyznania, Szlichtyng przytoczył mu jego własne wcześniejsze zdanie: „Dlaczego więc powiedziałeś, że jest w nim zawarta tylko implicytnie, tylko zaznaczona, tylko współrozumiana? … Doprawdy, czerń nie różni się od bieli bardziej niż jedno od drugiego.” Dwie ostatnie racje Sozziniego, że tylko nieliczni słuchacze naprawdę wierzą w tę naukę i że reformowani swoją nauką o Synu jako αὐτόθεος, jako Bogu z samego siebie, znoszą pierwszeństwo Ojca, Szlichtyng omawia krócej.

O Synu Bożym

Najwięcej miejsca zajmuje drugi artykuł, o Synu Bożym. Meisner napisał, że „fotynianie” uważają Chrystusa za zwykłego człowieka. Szlichtyng odpowiada wyznaniem, którego u socynianina się nie spodziewamy:

„Czy kiedykolwiek zaprzeczyliśmy, że Chrystus jest prawdziwym i wiecznym Bogiem? Przeciwnie, chętnie to uznajemy i z radością wyznajemy. Nie mówimy też nigdy, że Chrystus jest zwykłym człowiekiem, ani nie zaliczamy Chrystusa do ludzi pospolitych, jakbyśmy nie dostrzegali w Nim niczego, co wykracza poza człowieka; mówimy tylko o Jego naturze, o której twierdzimy, że była ludzka i że prócz niej nie było w Nim żadnej innej.”

Jonasz Szlichtyng, O Trójcy Świętej (De SS. Trinitate … adversus Balthasarem Meisnerum Disputatio, 1637) — O Synu Bożym

Jak rozumieć to wyznanie, Szlichtyng w tym miejscu nie wyjaśnia. Według nauki Katechizmu i Crella Chrystus zwie się „Bogiem” w drugim znaczeniu tego słowa, z mocy, która została Mu dana (zob. wyżej). Szlichtyng zaprzecza wiecznemu zrodzeniu z istoty Ojca. Tezę Meisnera, że Ojciec zrodził Syna „od wieków” i będzie Go rodził „na wieki”, bierze za słowo:

„Czyż nie wstydzicie się takich niedorzeczności, Meisnerze? Któż, proszę, jest tym Synem, który jest zrodzony, a jednak nie jest zrodzony? Którego zrodzenie jest od wieków dokonane i na wieki nie będzie dokonane?”

Jonasz Szlichtyng, O Trójcy Świętej (De SS. Trinitate … adversus Balthasarem Meisnerum Disputatio, 1637) — O Synu Bożym › Drugi człon

W miejsce wiecznego zrodzenia Szlichtyng stawia racje, które samo Pismo podaje za Synostwem Jezusa: poczęcie przez Ducha Świętego (Łk 1,35), wzbudzenie z martwych (Dz 13,33; Rz 1,4), podobieństwo do Boga i miłość Ojca, który przy chrzcie mówi: „Ten jest on Syn mój miły” (Mt 3,17). „Jednorodzony” znaczy według niego tyle co „jedyny umiłowany”; także Izaak nazywa się w Piśmie jedynym synem Abrahama, choć Abraham miał Izmaela („syna twego, jedynego twego”, Rdz 22,2; Hbr 11,17). Podsumowuje:

„Ponieważ więc przez poczęcie z Ducha Świętego i mocy Najwyższego, przez wzbudzenie z martwych do życia wiecznego, przez doskonałe podobieństwo do Boga i przez największą i najgorętszą łaskę u Boga jest On jedyny ze wszystkich, dlatego słusznie zowie się po prostu Synem Bożym, Synem umiłowanym, Synem jedynym, czyli jednorodzonym, bez żadnego względu na jakieś wieczne zrodzenie z istoty Ojca ani na inną naturę prócz ludzkiej.”

Jonasz Szlichtyng, O Trójcy Świętej (De SS. Trinitate … adversus Balthasarem Meisnerum Disputatio, 1637) — O Synu Bożym › Drugi człon

Ostatnim i najsilniejszym argumentem tej części jest śmierć Jezusa. Pismo mówi, że Bóg dał „Syna swego jednorodzonego” (J 3,16), a ten Syn umarł. Substancja boska nie może umrzeć. Zatem jednorodzonym Synem jest człowiek, który umarł na krzyżu. Szlichtyng kończy własnymi słowami Sozziniego: jednorodzony Syn Boży nie jest osobą boską, która przyodziała się w naturę ludzką, „lecz jest prawdziwie i właściwie samym tym człowiekiem”.

O Duchu Świętym

W trzecim artykule spór jest węższy, niż można sądzić. Meisner postawił cztery tezy o Duchu. Szlichtyng atakuje tylko jedną z nich:

„Wierzymy, mówi, uczymy i wyznajemy, że Duch Święty jest: 1. osobą, która istnieje sama z siebie i przez siebie; 2. prawdziwie boską i wieczną; 3. w porządku trzecią; 4. pochodzącą od Ojca i Syna. O pierwszą będzie dla nas największa walka. Bo co do reszty — że mianowicie Duch Święty jest rzeczą prawdziwie boską i wieczną, że w porządku po Ojcu i Synu jest trzeci, że pochodzi od Ojca i Syna — o tym łatwo się porozumiemy.”

Jonasz Szlichtyng, O Trójcy Świętej (De SS. Trinitate … adversus Balthasarem Meisnerum Disputatio, 1637) — O Duchu Świętym

Na jedenaście dowodów Meisnera na osobowość Ducha Szlichtyng odpowiada raz po raz tym samym odwołaniem do uosobienia. Jeden z nich odwraca szczególnie skutecznie, zamieszkiwanie Ducha w wierzących (J 14,17; 1 Kor 3,16):

„To jednak tak dalece nie dowodzi, że Duch Święty jest osobą, że raczej pokazuje, iż w żaden sposób nie może nią być. Albo bowiem osoba Ducha Świętego byłaby cała w kimś, albo tylko jej część. Jeśli cała, to jest albo nieskończona, albo skończona. Jeśli nieskończona: jakże nieskończone mogłoby być ogarnięte przez człowieka? Jeśli skończona: jakże może być cała w każdym z osobna, skoro jest zarazem w wielu?”

Jonasz Szlichtyng, O Trójcy Świętej (De SS. Trinitate … adversus Balthasarem Meisnerum Disputatio, 1637) — O Duchu Świętym

Że Duch jest „Bogiem”, Meisner mógł wywnioskować tylko ze zestawienia różnych miejsc. Szlichtyng zarzuca mu, że przez to jego sprawa jest już przegrana, „skoro w całym tomie Pisma Świętego nie ma miejsca, w którym Duch Święty byłby bezpośrednio nazwany Bogiem”. Także doksologia „Chwała Ojcu …”, jak mówi Szlichtyng, nie pochodzi z czasów apostolskich.

Michał Serwet: słowa bez Pisma

Ponad sto lat przed Szlichtyngiem hiszpański lekarz i uczony Michał Serwet (1511–1553) z Villanueva de Sigena w Aragonii zaatakował tę naukę, mając dwadzieścia lat i z ostrością, która kosztowała go życie. W 1531 roku wydał swoją pierwszą książkę przeciw dotychczasowej nauce, a później włączył ją do głównego dzieła, Christianismi Restitutio (1553). 27 października 1553 roku został spalony w Genewie, z inicjatywy Kalwina, wraz ze swoją książką. Jeden z rozdziałów tej księgi zawiera mimochodem, jako dowód na to, jak ściśle związane są duch i życie, pierwszy w Europie opis obiegu płucnego. Na końcu Restitutio stoi jego pismo obronne do Filipa Melanchtona i wittenberczyków, którzy zarzucili mu, że naucza fałszywie i niesłusznie powołuje się na Ojców Kościoła.

Serwet nie był socynianinem i trzeba go przedstawić uczciwie. Uważa Jezusa za prawdziwego Syna, zrodzonego z samej substancji Boga, nazywa Go „homousios” we własnym sensie i rozumie to słowo jako wieczną postać Chrystusa w Bogu. Słowo i Duch nie są dla niego trzema osobami, lecz sposobami, w jakich jedyny Bóg się objawia i udziela. Z socynianami łączy go jednak punkt wyjścia, który formułuje już na początku swojej pierwszej księgi:

„Sam człowiek Jezus jest drzwiami i drogą; od Niego słusznie zacznę — raz dlatego, że teraz o Nim będzie mowa, następnie by wskazać granice sofistom, którzy bez tego fundamentu chcą wznieść się do poznania Słowa, przy tym zostają zwiedzeni ku innemu Synowi i prawdziwego Syna Bożego skazują na zapomnienie.”

Michał Serwet, O Trójcy Boskiej (De Trinitate divina) — Księga pierwsza

Przeciw Melanchtonowi stawia zasadę, że „Syn” oznacza w Piśmie zawsze człowieka: „Nie da się przytoczyć z Pism ani jednego miejsca, w którym słowo «Syn» byłoby postawione i nie było brane od człowieka, który jest Synem.” Jego główny atak dotyczy jednak słów, którymi szkoła opisuje Boga. „Osoba” znaczy w Piśmie i we wszystkich starych językach oblicze, widzialną postać, a nie niewidzialną rzecz wewnątrz Boga:

„W owej trójce rzeczy niewyobrażalnych określasz Personę (osobę) jako niewidzialną i nieudzielalną Substantię (substancję, istotę). To zmyślenie i nadużycie słowa, bez Pisma.”

Michał Serwet, O tajemnicy Trójcy (De mysterio trinitatis … ad Philippum Melanchthonem … Apologia, 1553) — Podwójny zarzut i nadużycie słów › Nadużycie słów

Po tym nadużyciu osoby następuje w wykazie Serweta cała seria dalszych: „nadużycie przy słowie «homousios»”, przy słowach „zrodzić” i „narodzić się”, „wreszcie nadużycie przy samym słowie «Syn»”. Kto określa osobę jako niewidzialną substancję i liczy trzy osoby, ten, jak wnioskuje, ma trzy substancje: „Bóg trójciałowy zatem to jest i trójistotny.” Jego polemika bywa jaskrawa:

„Trójgłowego Cerbera, Boga na trzy podzielonego, niby trzy punkty w jednym punkcie, owe trzy rzeczy zamknięte w jednej jedynej rzeczy — to wszystko sobie wyśnili, nie do pojęcia.”

Michał Serwet, O Trójcy Boskiej (De Trinitate divina) — Księga trzecia

Przeciw twierdzeniu średniowiecznego teologa Piotra Lombarda, że prawie każda sylaba Nowego Testamentu wskazuje na Trójcę, Serwet stawia własne wyznanie:

„Mnie zaś wołają nie sylaby, lecz poszczególne litery, wszystkie kreseczki liter, usta dzieci i niemowląt, ba, same kamienie: jednego Boga, Ojca, i Jego Chrystusa, Pana Jezusa.”

Michał Serwet, O Trójcy Boskiej (De Trinitate divina) — Księga pierwsza

Serwet jako jeden z pierwszych dostrzegł też, co ta nauka znaczy dla rozmowy z Żydami i muzułmanami. Hebrajczycy opierają się na tak wielu świadectwach jedności Boga, „że słusznie dziwią się Bogu na trzy podzielonemu, którego wprowadzili nasi”; a Mahomet właśnie nad nauką o realnie odrębnym Bóstwie się zgorszył, choć przyznawał, że Jezus jest „z Boga w Dziewicy poczęty”. Katechizm Rakowski podjął później tę myśl (zob. niżej).

Zarzuty i odpowiedzi

„Kto zaprzecza Trójcy, nie może być zbawiony.”

Tak mówi Wyznanie atanazjańskie, tak mówił Meisner. Socynianie nie odwrócili po prostu tego zdania. Szlichtyng za konieczne do zbawienia uważa tylko to, czego Pismo jasno naucza, i swojej własnej nauki do tego nie zalicza (zob. wyżej). Katechizm Rakowski odróżnia tego, kto błądzi bez powodu do zwątpienia, od tego, kto nie bada prawdy przy nadarzającej się okazji albo jej się sprzeciwia:

„Jeśli pogląd ten wprawdzie nie wydaje się potępiać tego, u kogo nie pojawiło się żadne podejrzenie błędu i komu nigdy nie nadarzyła się sposobność poznania prawdy – o ile tylko wierzy on, że Jezus Chrystus prawdziwie był człowiekiem i prawdziwie umarł za nasze grzechy; prawdziwie został wskrzeszony dla naszego usprawiedliwienia … to bez wątpienia potępia on tego, kto wobec nadarzającej się okazji prawdy o jednej Osobie Boga nie bada, albo się jej uporczywie sprzeciwia i nie chce jej uznać …”

Katechizm Rakowski — O poznaniu Boga › Zbawcze znaczenie poznania jedynego Boga › Czy błąd trynitarny może pozbawić zbawienia

Katechizm sądzi tu surowiej niż Szlichtyng. Szlichtyng nie uważa nauki o jednej osobie Boga za bezwzględnie konieczną do zbawienia; Katechizm uwalnia od zarzutu tylko tego, kto błądzi z niewiedzy, a potępia tego, kto przy nadarzającej się okazji nie bada prawdy albo jej uporczywie się sprzeciwia. Wspólne jest obu to, że rozstrzyga nie wyuczona formuła, lecz wiara w Chrystusa i gotowość szukania prawdy, gdy się ją spotka.

„Kto adoruje Chrystusa, nie uznając Go za najwyższego Boga, adoruje człowieka.”

Taki zarzut stawiali trynitarze, a spośród antytrynitarzy Ferenc Dávid w Siedmiogrodzie wyciągnął z niego wniosek, że Chrystusa w ogóle nie wolno wzywać. Sozzini mu się sprzeciwił. Przykazanie „Panu Bogu twemu kłaniać się będziesz, i jemu samemu służyć będziesz” (Mt 4,10) obowiązuje, a mimo to obowiązuje też przykazanie czczenia Syna:

„Albowiem istnieje także surowe przykazanie, byśmy tylko Jego adorowali i tylko Jemu służyli; a mimo to możemy Chrystusa nie tylko adorować, lecz także musimy to czynić i jesteśmy zobowiązani Mu służyć. Oczywiście dlatego, że adorując Go i służąc Mu, oddajemy tę cześć w rzeczywistości nie przede wszystkim samemu Chrystusowi, lecz Bogu, który wyniósł Go do tak wielkiego majestatu.”

Fausto Sozzini, O niewzywaniu Jezusa Chrystusa w świętej modlitwie (De non invocando Jesu Christo in precibus sacris) — Odpowiedź Sozziniego: dowody z Pisma na to, że Chrystusa można wzywać › Wzywanie Chrystusa i wzywanie samego Boga

Sozzini porównuje to z obywatelem, który zwraca się do namiestnika króla: prosi w rzeczywistości samego króla. Katechizm Rakowski mówi, że przykazanie czczenia jednego tylko Boga pozostaje w mocy; zmienił się jedynie sposób, „niegdyś bez Chrystusa, teraz zaś przez Chrystusa jedyny Bóg bywa czczony”. Tak samo opisuje to Paweł: każdy język ma wyznać, „że Jezus Chrystus jest Panem ku chwale Boga Ojca” (Flp 2,11).

„Tajemnicę trzeba wierzyć, a nie rozumieć.”

Socynianie nie przeczą tajemnicom; narodzenie z Dziewicy i zmartwychwstanie są dla nich cudami, które przekraczają naturę. Obstają jednak przy tym, że trzeba wiedzieć, w co się wierzy. Szlichtyng odpowiada na zdanie Meisnera, że Trójca przekracza zdolność pojmowania rozumu, a mimo to jest artykułem wiary:

„Powiedzieliśmy bowiem krótko wcześniej, że nie można wierzyć w nic, czego rozum nie może pojąć i zrozumieć. Wiara bowiem polega na przyzwoleniu; przyzwolenie idzie za sądem; sądu zaś o rzeczy nieznanej i niezrozumianej nie ma. A kto wierzy w rzecz, której nie rozumie, ten sam nie wie, w co wierzy, i w rzeczywistości nie wierzy w nic.”

Jonasz Szlichtyng, O Trójcy Świętej (De SS. Trinitate … adversus Balthasarem Meisnerum Disputatio, 1637) — Trójca i zdrowy rozsądek

Podobnie pyta już Serwet: „Cóż to jest, o czym sądzisz, że to poznałeś?” Zdanie, które o tym samym orzeka zarazem „jeden” i „trzy”, nie daje wierze nic, na co mogłaby przyzwolić.

„To dawna herezja Ariusza.”

Ariusz nauczał, że Syn powstał przed wszelkim czasem jako pierwsze stworzenie Boga i przez Niego został uczyniony świat. Właśnie to nie jest nauką socynian, którzy odrzucają każde wcześniejsze życie Chrystusa (zob. Preegzystencja). Szlichtyng zalicza nawet arian do przodków nauki o Trójcy: została ona „przez arian posunięta dalej”, ponieważ i oni przypisywali Synowi naturę boską przed Jego narodzeniem. Socynianie nie widzą siebie jako spadkobierców jakiejś partii IV wieku, lecz jako czytelników apostołów.

„Czynicie z Chrystusa zwykłego człowieka.”

Socynianie mówią, że Chrystus jest człowiekiem co do swojej natury. Nie mówią, że jest tylko człowiekiem jak każdy inny. Jest poczęty z Ducha Świętego, bez grzechu, wzbudzony przez Boga i wywyższony ponad wszystko; dana jest Mu wszelka władza, będzie sądził świat, jest adorowany. Szlichtyng nazywa Go nawet „prawdziwym i wiecznym Bogiem”, co według nauki socyniańskiej należy rozumieć z mocy Mu udzielonej, a Katechizm mówi, że „sam Bóg podzielił z nim boską i niebiańską godność”. To, że Bóg tak wysoko wyniósł człowieka, jest dla nich nie mniej, lecz więcej niż nauka, że istota boska stała się człowiekiem.

Jak powstała nauka

Jeśli Trójcy nie ma w Piśmie, skąd się wzięła? Szlichtyng odpowiada na to pytanie w przedmowie do swojej książki, skierowanej do wszystkich pastorów Kościołów ewangelickich w Europie. Jego miarą jest zdanie Ojca Kościoła Tertuliana, „że prawdziwe jest to, co pierwsze (w religii chrześcijańskiej mianowicie), sfałszowane zaś to, co późniejsze”. Najstarsza reguła wiary, którą przekazuje Tertulian, zna jednego Boga, Stwórcę, i Jezusa Chrystusa, Jego Syna, ale nie zna trzeciej osoby boskiej. Dopiero stopniowo, jak mówi Szlichtyng, nauczyciele wykształceni po grecku utożsamili Słowo z prologu Jana z logosem filozofów i przypisali Chrystusowi naturę boską przed Jego narodzeniem.

Nawet sobór nicejski, jak pokazuje Meisnerowi, nie znał jeszcze nauki w jej późniejszej postaci. Nazwał Syna „Bogiem z Boga” i tym samym odróżnił Go od Ojca:

„Wprawdzie ogłosili Syna za ὁμοούσιον, to znaczy współistotnego z Ojcem, i wierzyli, że jest zrodzony z istoty Ojca przed wszystkimi wiekami; ale nie zabrnęli jeszcze w błąd tak daleko, by mówić, że obaj mają wprawdzie odrębną osobę, ale jedną co do liczby istotę. Dopiero w następnych czasach, zwłaszcza pod przewodem Atanazego, ten błąd został wylęgnięty …”

Jonasz Szlichtyng, O Trójcy Świętej (De SS. Trinitate … adversus Balthasarem Meisnerum Disputatio, 1637) — Trójca i Skład Apostolski

W przedmowie Szlichtyng opisuje, co się wtedy stało. Następcy Atanazego połączyli dwa zdania, które znoszą się wzajemnie: rozróżnienie osób i jedność istoty, a rezultat ogłosili tajemnicą:

„Ci więc zmieszali dwie przeciwne i wzajemnie się znoszące nauki w jedną jedyną, mówiąc, że osoby są rozróżnione, a istota Boża nierozróżniona. Ustalając w ten sposób jedno i drugie, obalają jedno i drugie; jedno bowiem znoszą przez drugie. … Stąd też pochodzi, że tę naukę, osłoniętą imieniem boskiej tajemnicy, wyjmują spod badania — jakby można nazywać boskimi tajemnicami rzeczy, które nawzajem się obalają.”

Jonasz Szlichtyng, O Trójcy Świętej (De SS. Trinitate … adversus Balthasarem Meisnerum Disputatio, 1637) — Przedmowa do wszystkich pastorów Kościołów ewangelickich

Na końcu przedmowy stoi coś w rodzaju drzewa genealogicznego nauki:

„Tak więc nauka ta została najpierw przyjęta przez tych, którzy gardzili ludzką naturą Chrystusa i przypisywali Mu naturę boską, jeszcze zanim narodził się z Dziewicy; przez praksean była pielęgnowana, przez montanistów wylęgnięta, przez arian posunięta dalej, przez homousjan wychowana, a przez Atanazego i scholastyków doprowadzona do dojrzałości.”

Jonasz Szlichtyng, O Trójcy Świętej (De SS. Trinitate … adversus Balthasarem Meisnerum Disputatio, 1637) — Przedmowa do wszystkich pastorów Kościołów ewangelickich

Nie trzeba przejmować obrazu Szlichtynga w każdym szczególe, by dostrzec ustalenie, które zna także dzisiejsza historia dogmatu: formuła „jedna istota, trzy osoby” jest wynikiem długiej drogi przez II–IV wiek, na której rozstrzygającą rolę odegrały pojęcia filozofii greckiej, takie jak istota i hipostaza. Apostołowie nie używali jej. Już Serwet zauważył, że całe dzieło Ireneusza przeciw herezjom wspomina o Trójcy „ani jednym słowem”, „ponieważ te rzeczywistości nie przyszły jeszcze ludziom na myśl”. Naukę przeforsowano, gdy stała się prawem państwowym; jej przeciwników, od arian późnej starożytności po Serweta i Braci Polskich, wygnano, prześladowano albo, jak Serweta, spalono.

Co świadczy Pismo

Podsumowując, najważniejsze świadectwa, na których opierają się socynianie:

• Księga Powtórzonego Prawa 6,4 — „Słuchajże Izraelu: Pan, Bóg nasz, Pan jeden jest”: wyznanie Izraela, powtórzone przez samego Jezusa (Mk 12,29).
• Ewangelia Jana 17,3 — „aby cię poznali samego prawdziwego Boga, i któregoś posłał, Jezusa Chrystusa”: sam Ojciec prawdziwym Bogiem, Jezus Jego posłańcem.
• 1 List do Koryntian 8,6 — „my mamy jednego Boga Ojca”: jedynym Bogiem jest Ojciec, Jezus jedynym Panem.
• List do Efezjan 4,6 — „Jeden Bóg i Ojciec wszystkich”: Bóg i Ojciec to jeden i ten sam.
• 1 List do Tymoteusza 2,5 — „Boć jeden jest Bóg, jeden także pośrednik między Bogiem i ludźmi, człowiek Chrystus Jezus”: pośrednik jest człowiekiem.
• Ewangelia Jana 20,17 — „do Boga mego i Boga waszego”: zmartwychwstały ma Boga.
• Ewangelia Jana 14,28 — „bo Ojciec mój większy jest niż ja”: nie równość, lecz podporządkowanie.
• Ewangelia Marka 13,32 — „ani Syn, tylko Ojciec”: Syn nie wie wszystkiego.
• Dzieje Apostolskie 2,36 — „że go Bóg i Panem, i Chrystusem uczynił, tego Jezusa”: Jezus jest Panem, ponieważ Bóg go takim uczynił.
• Ewangelia Łukasza 1,35 — „przetoż i to, co się z ciebie święte narodzi, nazwane będzie Synem Bożym”: podstawa synostwa Bożego.
• 1 List do Koryntian 2,11 — „Także też i tego, co jest w Bogu, nikt nie wie, tylko Duch Boży”: Duch jest własnym Duchem Boga, tak jak duch człowieczy jest jego własnym.
• Ewangelia Jana 7,39 — „albowiem jeszcze nie był dany Duch Święty”: dar, który został wylany dopiero po uwielbieniu Jezusa.

Skutki

Bracia Polscy drogo zapłacili za swoją naukę. W 1638 roku zlikwidowano Raków wraz z akademią i drukarnią; w 1647 roku polski sejm potępił Wyznanie wiary Szlichtynga, książkę publicznie spalono, a jej autora wygnano z kraju; w 1658 roku sejm uchwalił ich wydalenie; do 1660 roku musieli opuścić kraj albo przejść na katolicyzm. Ich pisma trafiły jednak do Amsterdamu, gdzie ukazały się zebrane w Bibliotheca Fratrum Polonorum, i stamtąd oddziaływały na Niderlandy, Anglię i Niemcy. W Anglii John Biddle, ojciec angielskich unitarian, przełożył Katechizm Rakowski w 1652 roku na angielski.

Że nauka o Trójcy zamyka Żydom i muzułmanom drogę do wiary w Chrystusa, skarżył się już Serwet. Katechizm Rakowski włączył tę myśl wśród racji, dla których poznanie jedynego Boga jest zbawienne: „dla obcych religii chrześcijańskiej pogląd ten stanowi wielką przeszkodę w jej przyjęciu, ucząc rzeczy sprzecznych z owymi boskimi świadectwami, które przez niektórych spośród nich są uznawane, oraz ze zdrowym rozsądkiem.”

Crell wskazał na początku swojej księgi, że nauka, o którą tyle się spiera, jest najprostszą, jaką można sobie wyobrazić:

„Jeśli bowiem spojrzysz na samą naukę, o którą tu toczy się spór: cóż od niej prostszego? Cóż zawiera ona wznioślejszego niż tak zwany Skład Apostolski, znany nawet dzieciom? Mianowicie, że ów jeden Bóg nie jest nikim innym jak Ojcem Pana naszego Jezusa Chrystusa.”

Johannes Crell, O jednym Bogu Ojcu (De uno Deo Patre, 1631) — Przedmowa do chrześcijańskiego czytelnika

W Siedmiogrodzie po dziś dzień istnieje Kościół unitariański, do którego wczesnych nauczycieli należeli Ferenc Dávid i György Enyedi, a i dzisiaj są chrześcijanie, którzy wyznają jednego Boga, Ojca, nie myśląc o Nim jako o trzech osobach. Pytania, które Szlichtyng stawiał Meisnerowi, pozostały te same: Gdzie to jest napisane? I czy chrześcijanina można potępić za to, że nie wierzy w to, co nie jest napisane?

• Trynitaryzm i socynianizm w zestawieniu
• Adoracja Chrystusa — cześć oddawana wywyższonemu człowiekowi
• Preegzystencja — czy Jezus żył przed swoim narodzeniem?
• Johannes Crell — życie i dzieło
• Bracia Polscy