Księga Izajasza 45,5 — Ja jestem PAN i nie ma innego

„Ja jestem PAN i nie ma innego, oprócz Mnie nie ma Boga. Przepasałem cię, choć Mnie nie znałeś, aby poznano od wschodu słońca aż do jego zachodu, że nie ma nic oprócz Mnie. Ja jestem PAN i nie ma innego."

Izajasz 45,5–6

Kontekst: Deuteroizajasz i monoteistyczna prowokacja

Iz 45 należy do tzw. „Deuteroizajasza" (rozdz. 40–55), kompleksu, który z najwyższym prawdopodobieństwem powstał w trakcie lub pod koniec niewoli babilońskiej (ok. 550–539 przed Chr.), bezpośrednio przed wstąpieniem perskiego króla Cyrusa II. Babilon — kulturowa i religijna stolica antycznego świata — był centrum bogatego politeistycznego panteonu: Marduk jako bóg opiekuńczy miasta, Isztar jako królowa nieba, Nabu jako pisarski bóg mądrości. Dla deportowanego ludu Izraela egzystencjalnie stawała się kwestia: czy Bóg Izraela został pokonany przez babilońskich bogów, czy też jest On jedynym rzeczywistym Bogiem, który nawet pogańskiego wielkiego króla, jak Cyrus, zaprzęga jako narzędzie swojej historii?

Dokładnie na to pytanie Iz 45 odpowiada z bezlitosną ostrością. W. 1–4 ukazują Cyrusa jako „Pomazańca" (máschíach) JHWH, który nieświadomie jest narzędziem Bożym: „Powołałem cię po imieniu, nadałem ci tytuł, choć Mnie nie znałeś." W w. 5 wchodzi teologiczna pointa: ten Bóg, który może zaprząc Cyrusa, choć Cyrus Go nie zna, nie jest jednym spośród bogów, lecz jedynym Bogiem w ogóle. Wypowiedź monoteistyczna ma tu bardzo konkretne ostrze światowo-historyczne: historia nie jest walką konkurencyjnych bogów, lecz dziełem jednego Boga Izraela.

Retoryczna struktura rozdziału jest świadomie skomponowana. Wypowiedź o jedyności powtarza się siedmiokrotnie (w. 5: „i nie ma innego"; w. 6: „nie ma nikogo prócz Mnie"; w. 14: „i nie ma innego, żadnego innego Boga"; w. 18: „i nie ma innego"; w. 21: „nie ma sprawiedliwego Boga i Zbawcy prócz Mnie"; w. 22: „Ja jestem Bogiem i nie ma innego"; w. 24: „w samym tylko PANU"). W hebrajskim tekście biblijnym siedmiokrotne powtórzenie uchodzi za wyraz najwyższego spotęgowania — por. siedmiokrotną strukturę opowiadania o stworzeniu w Rdz 1. To, co Iz 45 mówi, mówi z największą możliwą emfazą retoryczną, jaką zna hebrajski system językowy.

Socyjańska historia recepcji: Fausto Sozzini i jego następcy w XVI i XVII wieku wykorzystywali wypowiedzi o jedyności Deuteroizajasza jako starotestamentowy kręgosłup swojej krytyki Trójcy. Katechizm Rakowski (1605) buduje swoją naukę o jednym Bogu na łańcuchu miejsc Pisma, który Iz 44,6; 45,5; 46,9 razem z Pwt 6,4; Mk 12,29; 1 Kor 8,6; Ef 4,6 i J 17,3 rozumie jako locus classicus: jeden Bóg Pisma jest numerycznie jeden, jedna jedyna Osoba, a Osobą tą według nowotestamentowego użycia języka jest wyraźnie Ojciec Jezusa Chrystusa.

Johann Crell (1590–1633), zapewne największy systematyk Braci Polskich, poświęca w De Uno Deo Patre (1631) osobny rozdział wykładni Iz 45. Jego główny argument: Jeśli Bóg w w. 5 mówi „efes — nie ma zgoła nic prócz Mnie", to wyklucza to nie tylko bożków pogan, lecz każdego, kto w numerycznej Boskości stałby obok mówiącego ten wiersz. Trynitarna próba postawienia drugiej Osoby tej samej numerycznej istoty obok mówiącego opuszcza przestrzeń językową, w której Iz 45 sam się porusza.

Socyjańska teza centralna

Z socyjańskiego punktu widzenia Iz 45,5 nie jest abstrakcyjnym wyznaniem monoteistycznym, lecz językowo precyzyjną wypowiedzią Boga o samym sobie, o strukturze swojego bycia Osobą. Trzy obserwacje niosą tę tezę:

Po pierwsze: Mówiący konsekwentnie przemawia w pierwszej osobie liczby pojedynczej — nie w pluralis maiestatis i nie w triadycznej mowie „my". Aní YHWH we-'ên 'ôd — „Ja (jestem) JHWH i nie ma innego". Kto mówi tu „ja", identyfikuje się gramatycznie jako jedna mówiąca Osoba — nie jako trzy Osoby, które poprzez wspólną istotę mówiłyby do siebie nawzajem „ja". Trynitarna nauka żąda od czytelnika, by czytał „ja" trynitarnie; sam tekst nie daje tej lektury.

Po drugie: Partykuły wyłączności efes („nie ma zgoła nic", w. 5b: zûláti 'efes 'Elohim) i 'ên 'ôd („nie ma żadnego innego") są najsilniejszymi formułami wyłączności, jakie zna biblijny hebrajski. Efes w ST oznacza absolutne nicestwo (por. Iz 40,17: „Wszystkie narody są jak nic przed Nim; uchodzą u Niego za efes i marność"). Kiedy Bóg mówi „prócz Mnie efes Elohim", odbiera radykalnie status „Boga" każdemu innemu pretendentowi — nie tylko Mardukowi i Isztar, lecz każdemu numerycznemu współzawodnikowi.

Po trzecie: Siedmiokrotne powtórzenie w rozdz. 45 przesuwa wypowiedź z obszaru okolicznościowej polemiki w obszar teologicznego zdania fundamentalnego. To, co powiedziane jest siedmiokrotnie, nie jest mimochodem rzuconą retoryką, lecz prawem podstawowym. ST formułuje tu swój obraz Boga w najostrzejszej wersji — i dokładnie tego obrazu Boga NT nie cofa, lecz potwierdza: Mk 12,29 (Jezus cytuje Szemę); 1 Kor 8,6 („dla nas jest jeden Bóg, Ojciec"); Ef 4,6 („jeden Bóg i Ojciec wszystkich"); J 17,3 („Ciebie, jedynego prawdziwego Boga"); 1 Tm 2,5 („jeden Bóg i jeden pośrednik").

Sozzini i Bracia Polscy wyciągają z tego konsekwencję: Kto dzieli jednego Boga trynitarnie na trzy Osoby, przeciąża przestrzeń biblijnego języka. Ojciec Chrystusa nie jest jedną z trzech personae we wspólnym esse, lecz tym jednym Bogiem, o którym mówi Iz 45,5. Chrystus jest posłanym, wywyższonym i jedynym pośrednikiem tego Boga — nie drugą subsystencją tej samej numerycznej istoty.

Pojęcia kluczowe

Pięć pojęć i zwrotów rozstrzyga językowo-filologicznie wykładnię Iz 45,5:

aní YHWH — „Ja jestem JHWH"

Formuła aní YHWH („Ja jestem JHWH") jest centralną formułą samoprezentacji Boga w ST. Pojawia się ponad 160 razy, z czego ponad 50 razy tylko w księdze Ezechiela jako „formuła poznania": wída'tem ki aní YHWH — „i poznacie, że Ja jestem JHWH" (por. Wj 6,7; 7,5; 14,4; Ez passim). Formuła ustala podmiot samowypowiedzi: jest nim JHWH, własne imię Boga — nie triadyczny podmiot, który subsystuje w trzech Osobach.

Tu leży pierwsza hermeneutyczna decyzja podstawowa: Kto jest mówiącym starotestamentowych mów Boga? Z socyjańskiego punktu widzenia odpowiedź jest jednoznaczna: ten, kto według świadectwa NT objawia się jako „Ojciec". J 8,54: „Ojciec mój uwielbia Mnie, o którym wy mówicie: «On jest naszym Bogiem»". Jezus identyfikuje Boga Izraela jako Ojca — nie jako siebie samego, nie jako triadyczną istotę. Założenie, że starotestamentowy mówiący JHWH ma być czytany w sposób trynitarny, jest dogmatyczną lekturą, której sam tekst nie wymaga.

we-'ên 'ôd — „i nie ma żadnego innego"

Zwrot 'ên 'ôd jest wykluczającą negacją egzystencji: nie tylko „nie ma innego" (w sensie „odmiennego"), lecz „nie ma zgoła żadnego innego" (w sensie „żadnego dodatkowego"). Partykuła 'ôd oznacza „jeszcze, dalej, ponadto" i jest najsilniejszą hebrajską formą wykluczenia dodatkowości.

Teologicznie rozstrzygające: 'ên 'ôd wyklucza także możliwość drugiej Osoby tej samej istoty. Kto numerycznie „dodatkowo" dochodziłby do mówiącego — choćby jako „współistotny" — byłby 'ôd. Tekst hebrajski nie zna rozróżnienia między ontologiczną a osobową dodatkowością; każda dodatkowość jest według Iz 45,5 wykluczona.

zûláti 'efes 'Elohim — „prócz Mnie: nie ma zgoła żadnego Boga"

Druga połowa w. 5 zaostrza pierwszą: zûláti („prócz Mnie", „pomijając Mnie") plus 'efes 'Elohim („nie ma zgoła żadnego Boga"). Partykuła 'efes w ST oznacza radykalne nicestwo — por. Iz 40,17 („Wszystkie narody są efes"); Iz 41,12 (twoi wrogowie staną się efes); Iz 41,29 (posągi bożków są efes); Iz 52,4 („bez przyczyny, efes").

W hellenistycznej przestrzeni językowej LXX efes oddawany jest regularnie przez ouk éstin („nie ma") lub ou plein („nikogo prócz"). Septuaginta Iz 45,5 tłumaczy: ouk éstin theos plên emoú — „nie ma Boga prócz Mnie". Tę formułę podejmuje w 1 Kor 8,4 Paweł: oudeis theos ei mê heis — „nie ma żadnego Boga prócz jednego" — i identyfikuje w w. 6: tym jednym Bogiem jest Ojciec. Linia Iz 45 → LXX → 1 Kor 8 jest językowo konsekwentnie monad-monoteistyczna.

'ázar — „przepasany" / „uzbrojony"

W w. 5 czytamy: a'azzerká — „przepasałem/uzbroiłem cię" (Cyrus). Czasownik 'ázar oznacza „opasywanie" mocą, „wyposażanie" w siłę. Teologicznie ważne: Bóg uzbraja pogańskiego wielkiego króla do swojego zadania, „choć on Go nie zna" (w. 4). Cyrus staje się narzędziem historii, nie będąc sam Bogiem.

Ten wzór strukturalny — Bóg ustanawia wybranego, który nie jest Bogiem, lecz wykonuje Boże zadanie — jest z socyjańskiego punktu widzenia centralny dla chrystologii. Jak Cyrus zostaje przez Boga „przepasany", nie będąc Bogiem, tak Chrystus zostaje przez Boga „ustanowiony" Mesjaszem (Dz 2,36: Bóg uczynił Go Panem i Mesjaszem), nie będąc tym jednym Bogiem. Logika starotestamentowego ustanowienia stoi w sprzeczności z trynitarną chrystologią istoty.

Siedmiokrotne powtórzenie — retoryczne spotęgowanie jako wyznanie

W rozdz. 45 wypowiedź o jedyności powtarza się siedmiokrotnie: w. 5 (dwukrotnie: „i nie ma innego" / „żadnego Boga prócz Mnie"); w. 6 („nikogo prócz Mnie"); w. 14 („i nie ma innego, żadnego innego Boga"); w. 18 („i nie ma innego"); w. 21 („żadnego sprawiedliwego Boga i Zbawcy prócz Mnie"); w. 22 („Ja jestem Bogiem i nie ma innego").

W biblijnym hebrajskim siódemka jest liczbą pełni (por. Rdz 1; siedmiokrotne trąby poświęcenia świątyni w Joz 6; siedmiokrotne kropienie w Kpł 16). Siedmiokrotne powtórzenie wypowiedzi o jedyności w jednym rozdziale nie jest stylistyczną redundancją, lecz teologicznym maksimum: To, co powiedziane jest siedmiokrotnie, jest wyznaniem w najściślejszym sensie. Kto to wyznanie relatywizuje przez trynitarną lekturę, przeciąża samą retoryczną strukturę tekstu.

Sozzini w oryginale: Katechizm Rakowski o Izajaszu 45 i jedyności Boga

Katechizm Rakowski (1605) konsekwentnie wykorzystuje wypowiedzi o jedyności u Izajasza jako podstawę Pisma dla swojej centralnej nauki o jednym Bogu. Argumentacja zostaje uczyniona wyraźną w sekcji „Przeciwko błędowi trzech Osób w istocie Boga". Trzy miejsca są tu rozstrzygające:

„Dowody, że w jednej istocie Boga jest tylko jedna jedyna Osoba. — Może to być z pewnością widoczne już z samego tego, że istota Boga jest jedna, nie co do rodzaju, lecz co do liczby. Dlatego w żaden sposób nie może być w niej kilku co do liczby różnych Osób, ponieważ jest ona jedną i tą samą niepodzielną myślącą istotą. W konsekwencji, jeśli liczy się trzy Osoby, w ten sam sposób musiałyby być liczone także trzy indywidualne istoty, tak że, jak się mówi, jest co do liczby jedna istota, w ten sam sposób trzeba też powiedzieć, że jest co do liczby jedna Osoba."

Katechizm Rakowski, o jednym Bogu Ojcu

Katechizm operuje tu scholastycznym rozróżnieniem między „co do rodzaju" (specie) a „co do liczby" (numero). Dwóch ludzi jest „co do rodzaju" jednym — dzielą rodzaj „człowiek" — ale „co do liczby" dwoma. Trynitarna nauka chce nazwać Boga „co do liczby jednym" i jednocześnie liczyć trzy Osoby. Dokładnie ta operacja liczenia, jak mówi Katechizm Rakowski, jest logicznie niemożliwa: Kto liczy trzy Osoby, liczy tym samym trzy numerycznie różne podmioty — a to jest tryteizm, nie monoteizm.

Dokładnie tu Iz 45,5 staje się nośnym dowodem z Pisma: Jeśli mówiący samoprezentacji „Ja jestem JHWH i nie ma innego" jest co do liczby jeden, to nie może istnieć żaden drugi podmiot, który byłby „Bogiem" w tym samym sensie numerycznym. Bracia Polscy wyciągają z tego konsekwencję, że tego jednego mówiącego należy identyfikować z Ojcem Chrystusa:

„Kim jest ta jedna Boska Osoba? — Ojciec Pana naszego Jezusa Chrystusa. Przez co to dowodzisz? — Przez najjaśniejsze świadectwa Pisma, które brzmią: »To jest życie wieczne« (mówi Jezus, J 17,3), »aby poznali Ciebie, Ojcze, jedynego prawdziwego Boga«. A do Koryntian Apostoł pisze: »Dla nas istnieje jeden Bóg, Ojciec, od którego wszystko pochodzi« (1 Kor 8,6). A do Efezjan: »Jeden jest Bóg i Ojciec wszystkich, który jest ponad wszystkimi, przez wszystkich i we wszystkich« (Ef 4,6)."

Katechizm Rakowski, o jednym Bogu Ojcu

Linia jest jasna: Iz 45,5 mówi „Ja jestem PAN i nie ma innego"; NT identyfikuje tego jednego, obok którego nie ma żadnego innego, jako „Ojca". Kto liczy Chrystusa lub Ducha jako kolejne Osoby tego jednego Boga, wychodzi poza to, na co zezwala zarówno ST, jak i NT. Sam Chrystus modli się do tego jednego Boga (J 17,3), odróżnia siebie od Niego i nazywa Go „jedynym prawdziwym Bogiem" — językowo precyzyjna różnica.

Katechizm dodaje ponadto ważne rozróżnienie między ścisłym a pochodnym użyciem słowa „Bóg":

„Słowo »Deus« jest w Pismach używane głównie na dwa sposoby: Pierwszy sposób ma miejsce, gdy oznacza tego, kto w niebie i na ziemi nad wszystkim tak panuje i włada, że nikogo nie uznaje nad sobą, kto jest sprawcą i źródłem wszystkich rzeczy, tak że od nikogo nie zależy, i kto posiada jedną absolutnie nieskończoną moc. W tym znaczeniu Pismo twierdzi, że Bóg jest jeden. Drugi sposób ma miejsce, gdy oznacza tych, którzy posiadają jakąś moc, … i którzy w ten sposób w pewien sposób uczestniczą w Boskości tego jednego Boga. … Właśnie w tym drugim znaczeniu Syn Boży jest w niektórych miejscach Pisma nazywany Bogiem."

Katechizm Rakowski, podwójne użycie słowa „Bóg"

Wraz z tym filologicznym rozróżnieniem rozwiązują się miejsca, w których NT nazywa Chrystusa „Bogiem" (np. J 1,1; J 20,28; Hbr 1,8). W ścisłym, absolutnym sensie Bóg jest tylko jeden — to jest znaczenie, w którym Iz 45,5 mówi „i nie ma innego". W pochodnym sensie również upełnomocnione przez Boga osoby mogą być nazywane „Bogiem" (por. J 10,34–36: „Jeśli nazywał bogami tych, do których przeszło słowo Boże…"; Ps 82,6). Chrystus jest nazywany „Bogiem" w tym drugim, pochodnym sensie — nie w tym ścisłym sensie, w którym Iz 45 głosi jedyność.

Katechizm wyciąga ponadto soteriologiczno-etyczną konsekwencję wyznania jednego Boga:

„Owa opinia [trynitarnej nauki] może po pierwsze łatwo zachwiać i podkopać wiarę w jednego Boga, a mianowicie przez to, że raz wyznaje jednego Boga, raz głosi trzy Osoby, z których każda jest Bogiem; co więcej, zachwiewa nią o tyle, o ile zaprzecza, by ów Bóg, który jest zwany jednym, był Osobą. Po drugie zaciemnia chwałę jednego Boga, który sam tylko jest Ojcem Chrystusa, przenosząc ją na innego, który nie jest Ojcem."

Katechizm Rakowski, o skutkach błędu trzech Osób

Troska Braci Polskich nie jest abstrakcyjno-filozoficzna, lecz najwyższego stopnia konkretna: Nauka trynitarna „zaciemnia chwałę jednego Boga", ponieważ uwielbienie i cześć, które Iz 45 wyraźnie przyznaje samemu jednemu Ojcu, przenosi na innego. To jest w starotestamentowym sensie językowym definicja bałwochwalstwa — pointą izajaszowej polemiki przeciwko bożkom Babilonu (Iz 44,9–20; 46,1–7) jest dokładnie ta: cześć jednego Boga zostaje przeniesiona na coś innego.

Przegląd książek Sozziniego i Braci Polskich

Argumenty logiczne

Z Iz 45,5 wynikają następujące argumenty językowo-teologiczne przeciwko trynitarnej lekturze jedyności Boga:

1. Argument pierwszej osoby liczby pojedynczej. Mówiący w Iz 45,5 przemawia konsekwentnie w pierwszej osobie liczby pojedynczej: aní — „ja". Triadyczna „mowa my" byłaby hebrajsku możliwa (por. sporną formę pluralną na'asé w Rdz 1,26 „uczyńmy człowieka"), ale właśnie tu nie zostaje użyta. Kto mówi tu „ja", identyfikuje się jako jedna mówiąca Osoba.
2. Argument partykuły wyłączności efes. Efes oznacza radykalne nicestwo (por. Iz 40,17; 41,29; 52,4). Kiedy Bóg mówi „prócz Mnie efes Elohim", odbiera radykalnie status „Boga" każdemu innemu pretendentowi — także drugiej lub trzeciej Osobie tej samej istoty. Partykuła nie dopuszcza numerycznego różnicowania.
3. Argument siedmiokrotnego powtórzenia. W rozdz. 45 wypowiedź o jedyności jest powtarzana siedmiokrotnie (w. 5.6.14.18.21.22). W biblijnym hebrajskim siódemka jest liczbą pełni. Siedmiokrotne powtórzenie jest retorycznym maksimum — to, co powiedziane jest siedmiokrotnie, jest wyznaniem w najściślejszym sensie. Kto to wyznanie trynitarnie „uzupełnia", przeciąża retoryczną strukturę tekstu.
4. Argument identyfikacji nowotestamentowej. 1 Kor 8,6; Ef 4,6; J 17,3; 1 Tm 2,5: NT konsekwentnie identyfikuje jedynego Boga ST z „Ojcem" — nie z triadyczną istotą, w której Ojciec, Syn i Duch mieliby na równi udział. Kto chce czytać Iz 45,5 trynitarnie, musi tę nowotestamentową linię identyfikacyjną zignorować.
5. Argument policzalności (Katechizm Rakowski). Jeśli istota Boga jest „co do liczby jedna", to Osoby przyjęte w tej istocie muszą również być liczone „co do liczby". Trzy Osoby liczą trzy podmioty — a to jest tryteizm, nie monoteizm. Iz 45,5 wyklucza poprzez 'ên 'ôd każdą numeryczną dodatkowość.
6. Argument starotestamentowej logiki ustanowienia. Cyrus zostaje w Iz 45,1–4 przez Boga „przepasany", nie będąc Bogiem. Ten wzór strukturalny starotestamentowego ustanowienia — Bóg ustanawia wybranego, a ten wybrany nie zostaje przez to numerycznie włączony w Boga — jest z socyjańskiego punktu widzenia modelem chrystologii: Chrystus jest ustanowionym Mesjaszem, nie drugą subsystencją.
7. Argument tłumaczenia LXX. Septuaginta tłumaczy Iz 45,5 przez ouk éstin theos plên emoú — „nie ma Boga prócz Mnie". Dokładnie tę formułę podejmuje w 1 Kor 8,4 Paweł: oudeis theos ei mê heis. Linia językowa Iz 45 LXX → 1 Kor 8 jest konsekwentnie monad-monoteistyczna.
8. Argument wyłączności uwielbienia. Iz 45,23 „Przede Mną zegnie się każde kolano" łączy jedyność i wyłączność uwielbienia: jedynemu Bogu samemu należy się zgięcie kolan. Kiedy Flp 2,10–11 stosuje te słowa do Chrystusa, nie jest to identyfikacja Chrystusa z owym jednym Bogiem, lecz wyraźne przeniesienie chwały na wywyższonego „ku chwale Boga Ojca" (w. 11) — cel zgięcia kolan wraca do jednego Boga z Iz 45.
9. Argument podwójnego użycia (Katechizm Rakowski). Słowo „Bóg" w Piśmie jest używane podwójnie: ściśle-absolutnie (tylko Ojciec) i pochodnie-funkcjonalnie (również dla upełnomocnionych osób jak Mojżesz, sędziowie, aniołowie i Chrystus; por. Ps 82,6; J 10,34–36). Iz 45,5 mówi w sensie ścisłym — a w sensie ścisłym Bóg jest tylko jeden.
10. Argument priorytetu hermeneutycznego. Siedmiokrotna, wyraźnie wykluczająca wypowiedź Iz 45 ma hermeneutyczny priorytet przed wieloznacznymi miejscami nowotestamentowymi, jak J 1,1 czy J 20,28. Jasne wykłada ciemne. Kto najprecyzyjniejsze starotestamentowe wyznanie przeinterpretowuje przez nowotestamentowe wieloznaczności, idzie hermeneutycznie w niewłaściwym kierunku.

Zarzuty i socyjańskie odpowiedzi

Zarzut 1: „Izajasz mówi przeciwko pogańskim bożkom, nie przeciwko wewnątrztrynitarnym Osobom."

Zarzut: Wypowiedź „żaden inny Bóg" w Iz 45 zwraca się przeciwko babilońskim bożkom Mardukowi, Isztar i Nabu, nie do kwestii, czy Syn lub Duch mogliby w sensie pochodnym być „Bogiem". Trynitarna nauka mówi i tak o innym rodzaju Boskości niż bożki, przeciw którym Izajasz przepowiada.

Odpowiedź: Zarzut jest językowo precyzyjny, a mimo to teologicznie nie do utrzymania. Językowo: efes i 'ên 'ôd nie są polemiczno-względnymi, lecz absolutnymi formułami wyłączności. Wykluczają nie tylko politeistycznych współzawodników, lecz każdego, kto stałby numerycznie obok mówiącego ten wiersz. Teologicznie: Kto stawia drugą Osobę tej samej istoty obok mówiącego z Iz 45,5, znosi retoryczną pointę tekstu. Scholastyczne rozróżnienie „inny rodzaj Boskości" (współistotność + różnica Osób) jest późniejszą konstrukcją dogmatyczną, która nie ma żadnego oparcia w przestrzeni językowej ST. Katechizm Rakowski odrzuca ten zarzut obserwacją, że istota Boga jest „nie co do rodzaju, lecz co do liczby" jedna — co wyklucza numeryczną policzalność innych Osób. Kto to omija, importuje pochrześcijańskie pojęcia do tekstu, który został napisany pół tysiąclecia przed tymi pojęciami.

Zarzut 2: „NT odsłania rozszerzenie rozumienia Boga."

Zarzut: ST nie ma jeszcze pełnego rozumienia Trójcy. NT odsłania, że jeden Bóg istnieje w trzech Osobach. Izajasz mówi o jedności istoty, nie o jedyności Osoby. Dopiero chrześcijańskie objawienie czyni jasnym wewnętrzne zróżnicowanie Boga.

Odpowiedź: Ta teza (zbawczohistoryczne „samoobjawienie Boga") ma osobliwy problem: NT cytuje Iz 45 i inne wypowiedzi o jedyności w ST konsekwentnie w ściśle monad-monoteistycznym sensie, nigdy w „rozszerzonym" trynitarnym sensie. Sam Jezus cytuje Szemę (Mk 12,29) bez trynitarnego rozszerzenia. Paweł identyfikuje w 1 Kor 8,4–6 jednego Boga ST wyraźnie jako „Ojca" i stawia obok Niego Chrystusa jako „jednego Pana" — z przyimkowym rozdziałem ex hou (Ojciec jako źródło) i di' hou (Chrystus jako pośrednik). Gdyby NT chciał przyjąć binitarną lub trynitarną lekturę Iz 45, mógłby to zrobić. Nie czyni tego. Katechizm Rakowski wyraża to tak: Nowotestamentowa identyfikacja jednego Boga jako „Ojca" jest wyraźnym potwierdzeniem starotestamentowych wypowiedzi o jedyności, nie ich rozszerzeniem. „Samoobjawieniowe rozszerzenie" jest późniejszą dogmatyczną lekturą, której sam NT nie podejmuje.

Zarzut 3: „Iz 45,23 zostaje w Flp 2,10–11 zastosowane do Chrystusa — to dowodzi Jego Boskości."

Zarzut: W Iz 45,23 Bóg mówi: „Przede Mną zegnie się każde kolano." Paweł stosuje ten tekst w Flp 2,10–11 wyraźnie do Chrystusa: Przed imieniem Jezusa zegnie się każde kolano. Jeśli cześć, którą Iz 45,23 rezerwuje dla jednego Boga, w Flp 2 przypada wywyższonemu Chrystusowi, to Chrystus musi być identyfikowany z tym jednym Bogiem z Iz 45.

Odpowiedź: Zastosowanie Iz 45,23 w Flp 2,10–11 nie jest z socyjańskiego punktu widzenia identyfikacją Chrystusa z jednym Bogiem, lecz wyraźnym przeniesieniem chwały na wywyższonego przez Boga. Słowa kluczowe są w w. 9: di` ho kaí ho theós autón hyperhýpsôsen kaí echarísato autôi to ónoma to hyper pân ónoma — „Dlatego też Bóg Go nad wszystko wywyższył i darował Mu imię ponad wszelkie imię." Chrystus otrzymuje chwałę jako dar Boga po wywyższeniu; nie miał jej w sobie odwiecznie. Kto otrzymuje, przedtem nie miał. I cel zgięcia kolan (w. 11): eis dóxan theoú patrós — „ku chwale Boga Ojca". Uwielbienie Chrystusa nie prowadzi od Ojca, lecz wraca do Niego. To jest dokładnie ta struktura, którą Iz 45 inicjuje: jednemu Bogu należy się chwała — a jeden Bóg ustanawia swojego Mesjasza jako Osobę, przez którą ta chwała powraca do Niego. Trynitarna lektura musi zignorować w. 11, by używać Flp 2 jako dowodu Trójcy.

Zarzut 4: „Jeśli NT nazywa Chrystusa »Bogiem« (J 1,1; J 20,28; Rz 9,5; Tt 2,13; 2 P 1,1), to musi być on identyfikowany z jednym Bogiem z Iz 45."

Zarzut: Jeśli Pismo nazywa Chrystusa „Bogiem" — a czyni to w kilku miejscach wyraźnie — to to samo Pismo musi być w sobie spójne. Chrystus jest więc albo jednym Bogiem z Iz 45 (trynitarnie), albo drugim Bogiem obok jednego (biteizm). Z socyjańskiego punktu widzenia pozostaje tylko biteizm, co jest sprzeczne.

Odpowiedź: Ta alternatywa (trynitaryzm albo biteizm) jest fałszywa, ponieważ ignoruje podwójne użycie słowa „Bóg", które Katechizm Rakowski obszernie traktuje. W ścisłym, absolutnym sensie „Bogiem" jest tylko Ojciec — to jest znaczenie Iz 45,5. W pochodnym, funkcjonalnym sensie również upełnomocnione osoby mogą być nazywane „Bogiem" — jak Mojżesz przed faraonem ma być „Bogiem" (Wj 7,1), jak sędziowie Izraela nazywają się „bogami" (Ps 82,6), jak aniołowie w Za 3,2 figurują jako elohim. Sam Jezus broni swojej „Bóg"-predykacji w J 10,34–36 wyraźnie z powołaniem się na Ps 82: „Jeśli nazwał bogami tych, do których przeszło słowo Boże, mówicie wy o Tym, którego Ojciec poświęcił i posłał na świat: »Bluźnisz«, dlatego że powiedziałem: »Jestem Synem Bożym«?" To jest wyraźne zastosowanie drugiego, pochodnego użycia do siebie samego. Z socyjańskiego punktu widzenia nie ma biteizmu, ponieważ w sensie ścisłym „Bogiem" jest wyłącznie Ojciec. Chrystus jest „Bogiem" w sensie drugim — jako poświęcony i posłany przez jednego Boga Mesjasz.

Zarzut 5: „Liczba mnoga Elohim i »mowy my« w ST świadczą o wewnętrznej wielości Boga."

Zarzut: Rzeczownik Elohim jest gramatycznie liczbą mnogą. „Mowy my" w Rdz 1,26 („Uczyńmy człowieka"), Rdz 3,22, Rdz 11,7 i Iz 6,8 („Kto pójdzie dla nas?") pokazują, że Bóg jest w sobie pluralny. To wspiera trynitarną lekturę także Iz 45.

Odpowiedź: Językowo teza jest przesadzona. Po pierwsze: Elohim jest wprawdzie gramatycznie liczbą mnogą, ale jest konsekwentnie konstruowany z czasownikami w liczbie pojedynczej (bara' Elohim Rdz 1,1 „Bóg stworzył" — liczba pojedyncza). Jest to pluralis maiestatis lub pluralis intensitatis, nie numeryczna liczba mnoga. Po drugie: „Mowy my" są we współczesnej egzegezie rozumiane na ogół jako mowa do niebiańskiego dworu (Rdz 1,26 do bnê ha-elohim — „synów Bożych"; Iz 6,8 do serafów). Pasuje to do języka teofanii w ST. Po trzecie, i najważniejsze: To samo Pismo, które zna Elohim i „mowy my", mówi w Iz 45 siedmiokrotnie „Ja jestem PAN i nie ma innego" w pierwszej osobie liczby pojedynczej. Kto z nielicznych „mów my" robi dowody Trójcy i bagatelizuje siedmiokrotną samoprezentację w liczbie pojedynczej w Iz 45, odwraca ciężar dowodu hermeneutycznego. Jasne wykłada ciemne — nie odwrotnie. Samoprezentacja Boga w liczbie pojedynczej jest hermeneutyczną kotwicą; formy liczby mnogiej należy interpretować w świetle tej kotwicy.

Odsyłacze

Konsekwencje teologiczne

Podsumowanie

Iz 45,5 jest najostrzejszą wypowiedzią o jedyności w ST — sformułowaną w pierwszej osobie liczby pojedynczej, opatrzoną najsilniejszą hebrajską partykułą wyłączności efes, powtórzoną siedmiokrotnie w tym samym rozdziale. Językowo tekst nie daje miejsca na drugą lub trzecią numeryczną Osobę tej samej Boskiej istoty. Kto tego nie dostrzega, przeciąża retoryczną i gramatyczną strukturę tekstu.

Z socyjańskiego punktu widzenia Iz 45,5 staje się starotestamentowym fundamentem centralnej nauki Katechizmu Rakowskiego: istota Boga jest „co do liczby" jedna, i w konsekwencji zawiera tylko jedną Osobę. Tą jedną Osobą jest według świadectwa NT (1 Kor 8,6; Ef 4,6; J 17,3; 1 Tm 2,5) wyraźnie Ojciec Jezusa Chrystusa. Chrystus jest ustanowionym przez tego jednego Boga Mesjaszem i pośrednikiem — nie drugą subsystencją, lecz jedynym Posłanym jednego Boga.

Zastosowanie Iz 45,23 w Flp 2,10–11 nie jest identyfikacją, lecz przeniesieniem: Bóg wywyższa Chrystusa i daje Mu imię „ku chwale Boga Ojca". Krąg uwielbienia wraca do jednego Boga z Iz 45. Miejsca nowotestamentowe, w których Chrystus jest nazywany „Bogiem", należy rozumieć według rozróżnienia Katechizmu Rakowskiego w drugim, pochodnym sensie (por. J 10,34–36 z Ps 82,6) — nie w tym ścisłym sensie, w którym Iz 45 głosi jedyność. Kto bierze Izajasza 45 na poważnie, nie może kazać jednemu Bogu subsystować w trzech Osobach.