Ofiara przebłagalna

Czy Chrystus zapłacił na krzyżu Bogu karę za nasze grzechy? Od średniowiecza wielkie Kościoły Zachodu uczą, że Bóg mógł przebaczyć tylko dlatego, że zadośćuczyniono Jego sprawiedliwości. Fausto Sozzini i Bracia Polscy sprzeciwili się temu: Bóg przebacza darmo, jak król, który darowuje dług, i jak ojciec, który wybiega naprzeciw marnotrawnemu synowi. Chrystus nie zbawia przez to, że zmienia usposobienie Boga, lecz przez to, że sprowadza ludzi z powrotem do Boga i jako Zmartwychwstały daje im życie wieczne.

Pytanie: co sprawiła śmierć Chrystusa?

Że Chrystus „umarł za grzechy nasze według Pism” (1 Kor 15,3), należy do najstarszego wyznania chrześcijaństwa i żaden chrześcijanin temu nie przeczy. Równie jasno mówi Nowy Testament, że mamy „odkupienie przez krew jego, to jest odpuszczenie grzechów, według bogactwa łaski jego” (Ef 1,7). Sporne jest, jak ta śmierć sprawia odpuszczenie. Czy Bóg zażądał od Chrystusa pełnej kary za grzechy ludzi i odpuścił dopiero potem, ponieważ Jego sprawiedliwości stało się zadość? Czy też Bóg, który od zawsze odpuszczał skruszonym, przypieczętował w śmierci swego Syna to odpuszczenie dla całego świata, dowiódł swojej miłości i otworzył drogę, na której Chrystus jako Zmartwychwstały uwalnia swoich od grzechu i śmierci?

Pierwszą odpowiedzią jest nauka o zadośćuczynieniu (satysfakcji), która stała się panująca w wielkich Kościołach Zachodu. Drugą jest odpowiedź Braci Polskich, których od Fausta Sozziniego (1539–1604) nazywa się socynianami. Odrzucili oni naukę o zadośćuczynieniu nie z lekceważenia krzyża, lecz dlatego, że widzieli w niej naukę, której nie ma w Piśmie, która przeczy rozumowi i zaciemnia wolną łaskę Bożą. Katechizm Rakowski, podręcznik ich zborów, ujmuje ten sąd w jednym zdaniu:

„Choć chrześcijanie dzisiaj powszechnie tak sądzą, opinia ta jest jednak zarówno zwodnicza i błędna, jak i nader zgubna, o ile mianowicie mają na myśli to, że Chrystus uiścił równoważne kary za nasze grzechy i ceną swego posłuszeństwa dokładnie wyrównał nasze nieposłuszeństwo. Zresztą nie ma wątpliwości, że Chrystus swoim posłuszeństwem tak uczynił Bogu zadość, iż w pełni wypełnił całą jego wolę i wszystkim, którzy weń wierzą, przez swoje posłuszeństwo wyjednał odpuszczenie grzechów i wieczne zbawienie z łaski Bożej.”

Katechizm Rakowski — O przykazaniach i obietnicach Chrystusa › Krytyka nauki o zadośćuczynieniu

To zdanie pokazuje już całą rozpiętość pytania. Socynianie nie przeczą, że Chrystus był posłuszny Bogu aż do śmierci i że to posłuszeństwo zjednuje nam odpuszczenie grzechów i zbawienie wieczne. Przeczą, że Chrystus uiścił przy tym „równoważne kary” za nasze grzechy i rozliczył naszą winę z Bogiem. Co głoszą w zamian, zostanie przedstawione na tej stronie z ich własnych pism: przede wszystkim z wielkiej polemiki Sozziniego O Jezusie Chrystusie Zbawicielu, którą napisał przeciw reformowanemu kaznodziei Jacques Covetowi, z jego Wykładów teologicznych, z Katechizmu Rakowskiego oraz z pism Johannesa Crella i Jonasza Szlichtynga.

Kościelna nauka o zadośćuczynieniu

Nauka ta ma pochodzenie, które da się dokładnie wskazać. Swoją klasyczną postać nadał jej Anzelm z Canterbury (ok. 1033–1109) w piśmie Dlaczego Bóg stał się człowiekiem (Cur Deus homo, ukończonym w 1098). Jego tok myślenia daje się streścić w kilku zdaniach: Grzech odbiera Bogu należną Mu cześć. Bóg nie może po prostu pominąć tego rabunku; po każdym grzechu musi nastąpić albo zadośćuczynienie (satisfactio), albo kara. Człowiek nie może zadośćuczynić, bo i tak jest Bogu winien wszystko, a wina waży więcej niż cały świat. Zadośćuczynić może tylko Bóg, zadośćuczynić musi człowiek. Dlatego Bóg musiał stać się człowiekiem, a Bogoczłowiek swoją dobrowolną, niewinną śmiercią dał Bogu więcej, niż wszystkie grzechy Mu odebrały.

Reformatorzy przejęli tę myśl i zaostrzyli ją. U Anzelma zadośćuczynienie i kara stoją naprzeciw siebie: albo się zadośćuczyni, albo się ukarze. Luter i Kalwin nauczali, że Chrystus poniósł na krzyżu samą karę, którą gniew Boży wymierzył grzesznikom, i tak w naszym miejscu uczynił zadość Prawu i sprawiedliwości Bożej. Tę postać nauki nazywa się karą zastępczą. Podstawowe wyznanie luterańskie, Konfesja augsburska z 1530 roku, włączyło zadośćuczynienie do artykułu o usprawiedliwieniu. Wersja łacińska brzmi (własne tłumaczenie):

Wersja niemiecka mówi w tym samym miejscu prościej, „że Chrystus za nas cierpiał”. Już w łacińskiej tkwi napięcie, od którego Sozzini zacznie: ludzie zostają usprawiedliwieni „darmo”, a zarazem za ich grzechy „zadośćuczyniono”. Teologowie luterańscy odpowiadają, że „darmo” dotyczy człowieka, który niczego nie wnosi, a nie Chrystusa, który zapłacił. Sozzini zaś zarzuca, że dłużnikowi, za którego ktoś inny zapłacił cały dług, nie można już niczego darować (zob. niżej). Teologowie czasów reformacji rozbudowali tę naukę dalej. Chrystus nie tylko przez swoje cierpienie spłacił zasłużoną karę (tzw. posłuszeństwo bierne), lecz także przez swoje doskonałe zachowanie Prawa w naszym miejscu wypełnił sprawiedliwość, której Bóg od nas żądał (posłuszeństwo czynne). Jedno i drugie ma być przypisane wierzącemu, tak jakby sam to uczynił. Johannes Crell, rektor Akademii Rakowskiej, streścił tę naukę na końcu swojej księgi O jednym Bogu Ojcu tak, jak przedstawiali ją jego przeciwnicy:

„Powszechnie zaś upatruje się go w tym, że Bóg jako nieskończony miał częściowo nieskończoną zasługą swojego posłuszeństwa, które nazywają czynnym, w pełni wyrównać nieposłuszeństwo nieskończenie wielu ludzi, częściowo zaś nieskończoną ceną swojej śmierci najzupełniej zadośćuczynić Ojcu, który gniewał się na nas, za wszystkie nasze grzechy, przeszłe, teraźniejsze i przyszłe, i spłacić Mu całkowicie wszystkie nasze długi; co więcej, jeśli prawdą jest to, co mówią, zapłacić nawet o wiele więcej, niż byliśmy winni. … Ponieważ zaś takiego zadośćuczynienia nie mogło dokonać żadne stworzenie, a było ono konieczne do przebłagania gniewu Bożego, dlatego, jak mówią, Bóg musiał się wcielić.”

Johannes Crell, O jednym Bogu Ojcu (De uno Deo Patre, 1631) — Księga druga › Sekcja trzecia › Zakończenie dzieła, w którym wykłada się pożytek tej rozprawy o jednym Bogu Ojcu

Streszczenie Crella pokazuje, jak ściśle nauka o zadośćuczynieniu łączy się z nauką o bóstwie Chrystusa. Tylko nieskończony Bóg, brzmi uzasadnienie, może zapłacić nieskończony dług; dlatego Chrystus musiał być Bogiem. Socynianie odwrócili ten związek: ponieważ Pismo nie naucza zadośćuczynienia, odpada także ten argument za bóstwem Chrystusa. A ponieważ Chrystus według Pisma jest człowiekiem, którego Bóg wywyższył, nie mógł też zapłacić nieskończonego długu. Więcej na ten temat na stronach o Trójcy i o preegzystencji.

Zasada socynian: Bóg przebacza darmo

Socyniańska nauka o dziele Chrystusa zaczyna się nie od krzyża, lecz od Boga. Bóg nie jest wierzycielem, który musi nalegać na swoją należność, lecz Panem, który może przebaczyć, komu zechce. A Pismo na każdej stronie świadczy, że to czyni. Mojżesz słyszy imię Boga jako imię Boga: „Bóg miłosierny i litościwy, nie rychły do gniewu, a obfity w miłosierdziu i w prawdzie”, „gładzący nieprawość i przestępstwo i grzech” (Wj 34,6–7). Psalmista śpiewa: „Nie według grzechów naszych obchodzi się z nami, ani według nieprawości naszych odpłaca nam” (Ps 103,10). U Izajasza Bóg mówi: „Ja, Ja sam gładzę przestępstwa twoje dla siebie, a grzechów twoich nie wspomnę” (Iz 43,25). A Micheasz pyta: „Któryż Bóg jest podobny tobie? Któryby nieprawość odpuszczał, i mijał przestępstwa ostatków dziedzictwa swego, któryby nie zatrzymywał na wieki gniewu swego” (Mi 7,18).

O żadnej zapłacie, która musiałaby poprzedzać przebaczenie, nie ma w żadnym z tych miejsc mowy. Tak samo w przypowieściach Jezusa: ojciec marnotrawnego syna wybiega naprzeciw wracającemu, pada mu na szyję i całuje go, zanim ten dokończył swego wyznania (Łk 15,20–24). Król w przypowieści o nielitościwym słudze darowuje ogromny dług, ponieważ sługa go o to prosi (Mt 18,27; o tym więcej niżej). Sozzini w swoim objaśnieniu Kazania na Górze wskazał, że każdy chrześcijanin wypowiada tę prawdę codziennie, gdy się modli: „I odpuść nam nasze winy, jako i my odpuszczamy naszym winowajcom” (Mt 6,12):

„Stąd też wynika, że jak ktoś może najhojniej i bez żadnego zgoła zadośćuczynienia darować dłużnikowi to, co mu się należy, tak Bóg może, nie przyjąwszy od nikogo żadnego zadośćuczynienia, najłaskawiej przebaczyć i odpuścić nam wszystkie grzechy — jak też zaiste czyni. Większość jednak, choć jest to rzecz najjaśniejsza i dostatecznie wyrażona w samej modlitwie do Boga, którą nieustannie mają w pamięci i na ustach, nie zauważając tego, wymyśliła nam owo zadośćuczynienie, które Bóg miałby zechcieć przyjąć od Chrystusa za wszystkie nasze grzechy.”

Fausto Sozzini, Objaśnienie Kazania na Górze (Concionis Christi) — Objaśnienie Modlitwy Pańskiej › Odpuszczenie długów

Co Chrystus czyni potem, opisuje Sozzini w swoim krótkim piśmie O usprawiedliwieniu w szeregu zdań, które można czytać jako streszczenie całej socyniańskiej nauki o zbawieniu. Na początku stoi postanowienie Boga:

„Bóg ze swojej najwyższej i jedynej dobroci postanowił niegdyś odpuścić wszystkie grzechy wszystkim, którzy dojdą do rozpoznania prawdy i odtąd wyrzekną się światowych pożądliwości i będą żyć trzeźwo, sprawiedliwie i pobożnie na tym obecnym świecie, a po tym śmiertelnym życiu przenieść ich do nieśmiertelnego, wskrzeszając ich z martwych; byleby tylko nie dali się od takiego sposobu życia odwieść, nawet strachem przed samą śmiercią, choćby była najstraszniejsza i najohydniejsza.

„Dlatego posłał na świat Jezusa Chrystusa, swego jednorodzonego Syna, zrodzonego z niewiasty, mianowicie po to, aby ogłosił światu tę swoją wolę.”

Fausto Sozzini, O usprawiedliwieniu (De Iustificatione) — Pierwsze streszczenie naszego usprawiedliwienia przez Chrystusa › Śmierć i krew Chrystusa jako pieczęć odpuszczenia grzechów

Chrystus ogłosił tę wolę, potwierdził ją cudami i w końcu, na rozkaz Boga, przyjął śmierć krzyżową. Bóg wskrzesił Go trzeciego dnia i dał Mu „jako znakomitą nagrodę mianowicie za posłuszeństwo aż do śmierci krzyżowej” tak wielką moc, że może On swoich „także pośród ucisków i w samej śmierci stale podtrzymywać i umacniać, a w końcu obdarzyć ich życiem wiecznym”.

Stąd wynika, dlaczego Pismo tak często mówi, że Chrystus umarł za nasze grzechy, że obmył nas swoją krwią, że oddał swoje życie jako okup. Sozzini traktuje te zdania poważnie i mówi, co znaczą, a czego nie znaczą:

„nie dlatego, że swoją śmiercią uczynił Bogu to, co z powodu naszych występków byliśmy winni Jego sprawiedliwości, i w ten sposób pojednał z nami Boga; ani dlatego, że zasługą swego tak wybitnego posłuszeństwa ułagodził gniew Boży przeciw nam — nie było bowiem niczego z tego potrzeba ani nie mogło się to w żaden sposób stać —; lecz dlatego, że nas, odwróconych od Boga, przez przelanie swojej krwi i przez pośrednictwo swojej śmierci sprowadził z powrotem do Boga, który już z własnej woli ofiarowywał nam pokój i w samym Chrystusie w ten sposób okazał się nam jak najłaskawszy, i sprawił, że odtąd Mu ufamy i posłuszni jesteśmy Jego przepisom.”

Fausto Sozzini, O usprawiedliwieniu (De Iustificatione) — Pierwsze streszczenie naszego usprawiedliwienia przez Chrystusa › Śmierć i krew Chrystusa jako pieczęć odpuszczenia grzechów

To jest sedno: nie Bóg musiał zostać pojednany z nami, lecz my z Bogiem. Bóg ofiarował pokój „z własnej woli”; Chrystus sprowadził odwróconych z powrotem do Niego. Katechizm Rakowski wskazuje ten sam porządek, gdy wykłada miejsca Pisma o pojednaniu: Pismo „nigdzie” nie mówi, że Bóg został z nami pojednany, mówi natomiast, że On pojednał nas z sobą. Sam Paweł pisze: „Bóg był w Chrystusie, świat z samym sobą jednając, nie przyczytując im upadków ich” (2 Kor 5,19). Pojednawcą jest Bóg, pojednanym świat, a pojednanie polega na tym, że Bóg nie przypisuje grzechów, czyli przebacza.

Dzieło Chrystusa ma w tej nauce trzy strony, które Katechizm porządkuje według trzech urzędów Chrystusa. Jako Prorok Chrystus ogłosił doskonałą wolę Bożą i przypieczętował ją swoją śmiercią. Jako Arcykapłan wszedł przez swoją śmierć do niebiańskiego przybytku i staje tam za nami przed Bogiem. Jako Król otrzymał od Boga wszelką władzę w niebie i na ziemi, aby uwolnić swoich od śmierci wiecznej. Jonasz Szlichtyng odniósł w swoim Wyznaniu wiary chrześcijańskiej śmierć Chrystusa do wszystkich trzech urzędów: dotyczy ona „Jego urzędu, prorockiego, kapłańskiego i królewskiego”.

Czy Bóg mógł przebaczyć bez zadośćuczynienia?

Sozzini uporządkował swoje racje przeciw nauce o zadośćuczynieniu najjaśniej w Wykładach teologicznych, wykładach o podstawowych pytaniach teologii, wydrukowanych w Rakowie po jego śmierci, w 1609 roku. Zaczyna od prostego rozróżnienia: dług można znieść na dwa sposoby, przez zapłatę albo przez darowanie. Większość teologów sądzi, że w naszym usprawiedliwieniu doszło do jednego i drugiego; Sozzini odpowiada:

„Większość sądzi, że dzieje się to przy udziale zadośćuczynienia; my natomiast sądzimy, że przez zwykłe darowanie. … Racje, dla których tak twierdzimy, są cztery. Pierwsza: że nigdzie w Piśmie Świętym nie ma wzmianki o owym zadośćuczynieniu ani o jakiejkolwiek innej rzeczy, która by tyle samo była warta. Druga: że w wielu miejscach Pismo Święte dość jawnie świadczy, iż w naszym usprawiedliwieniu przez Chrystusa nie było żadnego zadośćuczynienia. Trzecia: że owo zadośćuczynienie w najwyższym stopniu zaciemnia chwałę Boga i podważa władzę Chrystusa. Czwarta wreszcie i ostatnia: że w żaden sposób nie może się stać, aby za nasze grzechy zostało Bogu zadośćuczynione, a my mimo to zostali zbawieni — nawet przez samego Chrystusa.”

Fausto Sozzini, Wykłady teologiczne (Praelectiones theologicae) — Uwagi wstępne o usprawiedliwieniu

Pierwsze pytanie brzmi więc: czy Bóg w ogóle mógł przebaczyć, nie otrzymawszy zadośćuczynienia? Przeciwnicy zaprzeczali, ponieważ sprawiedliwość Boża bezwzględnie wymaga kary za każdy grzech. Sozzini odpowiada zdaniem, które każdy zna z własnego życia. Pismo nazywa grzechy długami, a Bóg stoi wobec nas jak wierzyciel wobec swoich dłużników:

„Któż nie wie, że nasze występki nazywane są w Piśmie Bożym długami, czyli zobowiązaniem, jakie zaciągnęliśmy wobec Boga, i że przeto Bóg stoi w stosunku do naszych grzechów jako nasz wierzyciel, my zaś jako Jego dłużnicy? A przecież nie ma wierzyciela, który nie mógłby z pełnym prawem darować swemu dłużnikowi części długu albo całego długu, nie przyjąwszy żadnego zadośćuczynienia. Jakaż to więc niewiedza, żeby nie powiedzieć: szaleństwo, sądzić, że Bóg nie może zgodnie z prawem darować nam długów naszych występków, jeśli nie uczyni Mu się zadość w pełni?”

Fausto Sozzini, O Jezusie Chrystusie Zbawicielu (De Jesu Christo Servatore) — Część trzecia: Dowody przeciw nauce o zadośćuczynieniu › Prawo do przebaczenia

Przeciw temu zdaniu obrońcy zadośćuczynienia stawiali sprawiedliwość Bożą. Covet określił ją w liście do Sozziniego tak:

„Pojęcie sprawiedliwości Bożej, jak dostatecznie rozumiesz, bywa w Pismach używane w różnym znaczeniu; tak że musisz już teraz pamiętać, iż mówimy o tej sprawiedliwości Bożej, która przeciwstawia się miłosierdziu i z której wypływają straszliwe sądy Pańskie. Jest to ta, przez którą Bóg nieprawości nie tylko nienawidzi, lecz także nie zostawia jej bez kary.”

Fausto Sozzini, O Jezusie Chrystusie Zbawicielu (De Jesu Christo Servatore) — Część pierwsza: Odparcie argumentów Coveta z Pisma Świętego › Sprawiedliwość Boża

Sozzini nie przeczy, że Bóg jest sprawiedliwy. Przeczy, że Pismo nazywa „sprawiedliwością” to, co przeciwstawia się miłosierdziu. Bóg zwany jest sprawiedliwym, ponieważ postępuje słusznie i uczciwie, a to czyni, gdy przebacza, nie mniej niż gdy karze. Rzecz, która przeciwstawia się miłosierdziu, „nie jest przez świętych pisarzy nazywana sprawiedliwością, lecz bywa zwana albo surowością, albo gniewem, albo oburzeniem, albo zapalczywością, albo pomstą”, jak pisze Sozzini.

Stąd wynika rozstrzygający krok. Gdyby karząca surowość była właściwością Boga, której nie może On odłożyć, tak jak nie może odłożyć swojej mądrości, Bóg nie mógłby w ogóle nikomu przebaczyć, także skruszonemu. Dlatego, według Sozziniego, nie jest ona przymiotem Boga, lecz „jedynie skutkiem Jego woli”.

Katechizm Rakowski przejął tę odpowiedź do swego odparcia tak zwanego argumentu rozumowego przeciwników. Przeciwnicy mówili mianowicie, że w Bogu mieszkają z natury miłosierdzie i sprawiedliwość; jedno chce przebaczać, drugie karać. Aby uczynić zadość obu, Bóg znalazł środek: Chrystus poniósł śmierć w naszym miejscu. Katechizm odpowiada, że ten argument „z pozoru jest przekonujący”, lecz wikła się w sprzeczność: jedno wymagałoby, „aby Bóg żadnego grzechu nie karał; drugie, aby żadnego grzechu nie pozostawił bez kary”. Przeciw temu, co jest właściwe Jego naturze, Bóg nie może nigdy działać.

To, co w Bogu naprawdę jest, to mądrość, dobroć i świętość, którymi kieruje On miłosierdziem i surowością, jak Mu się podoba. A Pismo, jak mówi dalej Katechizm, przypisuje sprawiedliwości Bożej właśnie to, „że Bóg odpuszcza grzechy”.

Miejsca, które wymienia Katechizm, są wyraźne. Jan pisze: „Jeźlibyśmy wyznali grzechy nasze, wiernyć jest Bóg i sprawiedliwy, aby nam odpuścił grzechy i oczyścił nas od wszelkiej nieprawości” (1 J 1,9). Bóg jest sprawiedliwy, odpuszczając, a nie mimo że odpuszcza. Także w Rz 3,25–26 Bóg okazuje swoją sprawiedliwość „przez odpuszczenie przedtem popełnionych grzechów”. Kto przeciwstawia sprawiedliwość Bożą Jego przebaczeniu, nie mówi językiem Pisma.

Czy Bóg chciał przebaczyć bez zadośćuczynienia?

Że Bóg mógł przebaczyć, przyznali niektórzy obrońcy zadośćuczynienia; sądzili jednak, że nie chciał tego, lecz wybrał drogę przez zapłatę. Sozzini odpowiada, że Pismo na każdej stronie świadczy o czymś przeciwnym. Już w Starym Przymierzu Bóg odpuszcza temu, kto się nawraca, i to bez jakiejkolwiek zapłaty:

„Cóż zaś innego czyni Bóg w Ez 18 i 33, jak nie zaprasza ludu do poprawy życia, obiecując, że odpuści mu wszystkie dawne zbrodnie? Także Jeremiasz przedstawia Boga mówiącego to samo, w rozdziale 3,14.15.22 i 4,1–3 i tak dalej. Krótko mówiąc: wszyscy prorocy obfitują w świadectwa takiej Bożej hojności. Po cóż miałbym tu przytaczać wypowiedzi Dawida na ten temat i wyliczać świadectwa o dobroci Boga w przebaczaniu grzechów tym, którzy się Go boją? Czyż sam Ps 103 nie może wystarczyć za niezliczone świadectwa?”

Fausto Sozzini, Wykłady teologiczne (Praelectiones theologicae) — Bóg chciał odpuścić bez zadośćuczynienia

Ezechiel mówi to słowami, które nie pozostawiają wątpliwości: „A jeźliby się niepobożny odwrócił od wszystkich grzechów swoich, które czynił, a strzegłby wszystkich ustaw moich, i czyniłby sąd i sprawiedliwość, pewnie żyć będzie, nie umrze; żadne przestępstwa jego, których się dopuścił, nie będą mu przypominane” (Ez 18,21–22). Nawrócenie jest warunkiem, odpuszczenie darem Boga, a o zapłacie nie ma mowy. Nowe Przymierze, które zapowiada Jeremiasz, nie jest pod tym względem uboższe od Starego, lecz bogatsze: „bo miłościw będę nieprawościom ich, a grzechów ich nie wspomnę więcej” (Jr 31,34). Cóż byłaby to za wielkoduszność, pyta Sozzini, „gdyby nie chciał ze swego prawa ustąpić ani odrobiny”?

Odpuszczać i płacić wzajemnie się wykluczają

Tym samym osiągnięte zostaje zdanie, na którym wisi cała socyniańska krytyka: odpuszczenie i zadośćuczynienie nie mogą istnieć zarazem. Kto darowuje dług, rezygnuje z zapłaty; kto otrzymuje zapłatę, nie ma już czego darować. Obrońcy zadośćuczynienia odpowiadali, że to prawda tylko wtedy, gdy płaci sam dłużnik; tu jednak płaci ktoś inny, a dłużnikowi się odpuszcza. Sozzini uważa to za zwykłą wymówkę:

„Odpuścić zaś grzechy i dać sobie za nie rzeczywiście zadośćuczynić to rzeczy zupełnie przeciwne, które w żaden sposób nie mogą istnieć jednocześnie. Ale ktoś powie, że to prawda, jeśli się chce, aby zadośćuczynienie pochodziło od tego samego, komu mają być odpuszczone grzechy; tutaj zaś kto inny jest tym, który zadośćuczynia za grzechy, a kto inny tymi, którym grzechy się odpuszcza. Odpowiadam: w żaden sposób nie odpuszcza się temu, za kogo ktoś inny w pełni zadośćuczynił. Gdzie bowiem nie ma żadnego długu, tam nie ma żadnego odpuszczenia; a przecież nie ma żadnego długu tam, gdzie już w pełni zadośćuczyniono.”

Fausto Sozzini, Wykłady teologiczne (Praelectiones theologicae) — Bóg chciał odpuścić bez zadośćuczynienia

Najwyraźniejszy dowód znajduje Sozzini w przypowieści o nielitościwym słudze (Mt 18,23–35). Król darowuje słudze dziesięć tysięcy talentów, i to w całości: „wszystek on dług odpuściłem ci, żeś mię prosił” (Mt 18,32). Nikt za sługę nie płaci. A przypowieść kończy się przestrogą: „Tak i Ojciec mój niebieski uczyni wam, jeźli nie odpuścicie każdy bratu swemu z serc waszych upadków ich” (Mt 18,35). Sozzini wyciąga stąd wniosek, który stawia przeciwną stronę w trudnym położeniu: mamy w przebaczaniu naśladować Boga. Gdyby Bóg przebaczał tylko za pełną zapłatą, chrześcijanie, którzy zgodnie z przykazaniem Jezusa przebaczają darmo, byliby „o wiele łagodniejsi i hojniejsi, niż jest sam Bóg”.

Paweł używa na oznaczenie przebaczenia Bożego słowa, które znaczy darować z łaski: Bóg „wespół z nim ożywił, odpuściwszy wam wszystkie grzechy” (Kol 2,13); mamy sobie nawzajem przebaczać, „jako wam Bóg w Chrystusie odpuścił” (Ef 4,32). Sozzini wyciąga wniosek w Zbawicielu obrazem, którego się nie zapomina:

„Wy mówicie, że Bóg chciał przez Chrystusa zadośćuczynienia swojej sprawiedliwości za wszystkie nasze grzechy. Duch Święty zaś, który mówił ustami Pawła, jawnie oświadczył, że Bóg przez Chrystusa darował nam wszystkie występki. Darowanie i przyjęcie zadośćuczynienia tak samo nie mogą istnieć razem, jak dzień i noc, światło i ciemności.”

Fausto Sozzini, O Jezusie Chrystusie Zbawicielu (De Jesu Christo Servatore) — Część trzecia: Dowody przeciw nauce o zadośćuczynieniu › Odpuszczenie bez zadośćuczynienia

Ten sam obraz stosuje Jonasz Szlichtyng sześćdziesiąt lat później przeciw wittenberskiemu teologowi Balthasarowi Meisnerowi: pełna zapłata długu „nie może współistnieć z jego darowaniem tak, jak dzień z nocą”. Sam Sozzini ujął tę myśl w piśmie przeciw Andrzejowi Wolanowi jak regułę prawną: „Rzeczywiste zadośćuczynienie wymaga pełnej zapłaty długu, a raczej jest niczym innym jak pełną zapłatą długu.”

Król, który każe płacić niewinnemu

Nauka o zadośćuczynieniu chce pokazać miłość Bożą właśnie w tym, że Bóg wydał swego Syna za winę ludzi. Sozzini zarzuca, że taki porządek nie byłby hojnością, lecz jej przeciwieństwem. Opowiada w tym celu przypowieść:

„Jest to bowiem zupełnie tak, jak gdyby jakiś król, mając bardzo wielu spośród swych poddanych ciężko u siebie zadłużonych, od których nie mógłby odzyskać swego, jeśliby nie chciał ich doszczętnie zrujnować, aby zarówno ich zachować, jak i odzyskać to, co mu się należy, zmusił jakiegoś bogacza w swoim królestwie, który nic mu nie jest winien, do spłacenia wszystkich pieniędzy, które tamci mu są winni, albo sprawił lub dopuścił, by je spłacił. Któż nie nazwałby takiego króla skąpcem i chciwcem, który, choć mógłby hojnie darować swoim dłużnym poddanym należne mu pieniądze, ściągnął je od tego, kto nic mu nie był winien?”

Fausto Sozzini, O Jezusie Chrystusie Zbawicielu (De Jesu Christo Servatore) — Część trzecia: Dowody przeciw nauce o zadośćuczynieniu › Odpuszczenie bez zadośćuczynienia

Jeśli jednak Bóg mógł przebaczyć bez zadośćuczynienia, to po co okrutna śmierć niewinnego? Sozzini wyciąga wniosek bez oglądania się na cokolwiek: wtedy wydanie Syna, które Pismo wysławia jako najwyższy dowód miłości Bożej (J 3,16; Rz 8,32), nie byłoby już hojnością:

„Jakiż bowiem był powód, by Bóg w tym celu chciał dotknąć swego najniewinniejszego Syna tak straszliwą i przeklętą śmiercią, skoro owo zadośćuczynienie nie było wcale potrzebne? Tak ginie jedna i druga hojność, i w miejsce najdobrotliwszego i najszczodrzejszego Boga z najwyższą bezbożnością i niegodziwym świętokradztwem wymyślamy sobie Boga okrutnego i nikczemnego.”

Fausto Sozzini, O Jezusie Chrystusie Zbawicielu (De Jesu Christo Servatore) — Część trzecia: Dowody przeciw nauce o zadośćuczynieniu › Odpuszczenie bez zadośćuczynienia

Czy zadośćuczynienie było w ogóle możliwe?

Dotąd Sozzini wykazał, że Bóg mógł przebaczyć bez zadośćuczynienia i że chciał to uczynić. W trzecim kroku idzie dalej: nawet gdyby Bóg chciał zadośćuczynienia, Chrystus nie mógłby go dokonać. Racje, które w tym celu przytacza, zebrano na tej stronie w sześciu punktach.

1. Kary cielesnej nie można przenieść

Dług pieniężny może spłacić ktoś inny, ponieważ pieniądze mogą zmieniać właściciela. Kto płaci za przyjaciela grzywnę, podarował mu w gruncie rzeczy te pieniądze. Karą za grzech jest jednak śmierć, a śmierć jest karą na ciele i na życiu:

„Przez uiszczenie kar nie można było zadośćuczynić za nasze grzechy przede wszystkim z dwóch przyczyn. Pierwsza jest taka: karą należną za nasze grzechy była śmierć wieczna, śmierć wieczna zaś jest karą cielesną. Kar cielesnych natomiast nikt nie może ponieść za drugiego. Kary pieniężne dlatego można uiszczać za drugiego, że pieniądze jednego mogą stać się pieniędzmi drugiego; a gdy ktoś płaci pieniądze tytułem kary za kogoś innego, wówczas ten, za kogo się płaci, w rzeczywistości otrzymuje najpierw milcząco te pieniądze w darze i sam uchodzi za tego, kto je zapłacił. Śmierć zaś jednego czy jakakolwiek udręka jego ciała nie może stać się śmiercią czy udręką drugiego.”

Fausto Sozzini, Wykłady teologiczne (Praelectiones theologicae) — Zadośćuczynienie było niemożliwe

2. Niewinny za winnych

Sam Bóg zakazał w Prawie, aby jeden był karany za winę drugiego: „Nie umrą ojcowie za syny, a synowie nie umrą za ojce; każdy za grzech swój umrze” (Pwt 24,16). A u Ezechiela oświadczył, że sam tak sądzi: „Dusza, która grzeszy, ta umrze; ale syn nie poniesie nieprawości ojcowskiej, ani ojciec poniesie nieprawości synowskiej” (Ez 18,20). Sozzini pyta:

„Syn, który jest dla ojca osobą najściślej z nim złączoną, tak że można go nazwać nie tylko jakąś jego cząstką, lecz jakby drugim nim samym, nie powinien według wyroku Bożego ponosić kary za zbrodnie swego ojca, ani też odwrotnie ojciec za zbrodnie syna; a my nie wstydzimy się twierdzić, że ten sam Bóg, jak gdyby zapomniawszy o samym sobie, wbrew wszelkiej słuszności wyegzekwował w pełni od jednego człowieka kary za nieprawość pozostałych ludzi — z którymi ów człowiek nie miał żadnego innego połączenia poza tym, że był człowiekiem?”

Fausto Sozzini, O Jezusie Chrystusie Zbawicielu (De Jesu Christo Servatore) — Część trzecia: Dowody przeciw nauce o zadośćuczynieniu › Zadośćuczynienie niemożliwe

Przeciwnicy odpowiadali, że Bóg chciał w jednym i tym samym czynie okazać się zarazem miłosierny i sprawiedliwy: miłosierny wobec grzeszników, sprawiedliwy wobec grzechu. Katechizm Rakowski odpowiada pytaniem, które zawiera cały problem w jednym zdaniu:

„Bo cóż to za sprawiedliwość, cóż to za miłosierdzie – karać niewinnego, a winnych puszczać wolno?”

Katechizm Rakowski — O przykazaniach i obietnicach Chrystusa › Krytyka nauki o zadośćuczynieniu › Argument rozumowy przeciwników i jego obalenie

3. Jeden nie może zapłacić za niezliczonych

Jeśli każdy grzesznik zasłużył na śmierć wieczną, ludzkość jest winna niezliczone śmierci wieczne. Jeden człowiek może jednak ponieść co najwyżej jedną. Sozzini objaśnia to przykładem z obrotu pieniężnego:

„Jest to bowiem tak samo, jak gdyby ktoś powiedział, że jeden, który sam nic nie jest winien, a ma tylko sto złotych monet, które mógłby dać, może uczynić zadość za niezliczonych innych, z których każdy jest winien sto złotych monet — podczas gdy ledwie ma środki, by uczynić prawdziwie zadość choćby za jednego. Nikt bowiem nie może ponieść więcej niż jednej śmierci wiecznej i zapłacić jej za drugiego.”

Fausto Sozzini, O Jezusie Chrystusie Zbawicielu (De Jesu Christo Servatore) — Część trzecia: Dowody przeciw nauce o zadośćuczynieniu › Zadośćuczynienie niemożliwe

4. Chrystus nie poniósł śmierci wiecznej

Karą za grzech, jak uczą wszystkie strony, jest śmierć wieczna. Chrystus jednak po trzech dniach zmartwychwstał. Gdyby rzeczywiście zapłacił tę karę, musiałby pozostać w śmierci; a wtedy, jak mówi Paweł, wszystko byłoby stracone: „A jeźli Chrystus nie jest wzbudzony, daremna jest wiara wasza i jeszczeście w grzechach waszych” (1 Kor 15,17). Sozzini pokazuje, że zmartwychwstanie nie ma w nauce o zadośćuczynieniu miejsca:

„Tymczasem Chrystus nie doznał śmierci wiecznej — i biada nam, gdyby jej doznał! Jak bowiem mówi Paweł w 1 Kor 15,17: ‚Jeśli Chrystus nie zmartwychwstał’ — to znaczy: jeśli Chrystus nie został tak uwolniony od śmierci, by już więcej nie umierać — ‚daremna jest wiara nasza i wciąż jesteśmy w grzechach naszych’ — to znaczy: nasze grzechy bynajmniej nie są zgładzone — ‚a ci, którzy zasnęli w Chrystusie, wszyscy giną’. A przecież gdyby Chrystus swoją śmiercią dlatego zgładził nasze grzechy, że umierając uiścił za nas wszystkie kary należne za nasze grzechy, to nasze grzechy byłyby zgładzone już przed zmartwychwstaniem. Do ich zgładzenia Jego zmartwychwstanie nie byłoby więc ani nie było w ogóle potrzebne.”

Fausto Sozzini, Wykłady teologiczne (Praelectiones theologicae) — Zadośćuczynienie było niemożliwe

5. Godność Bogoczłowieka nie pomaga

Przeciw tym racjom nauka Kościoła miała w pogotowiu odpowiedź: Chrystus nie jest zwykłym człowiekiem, lecz zarazem wiecznym Bogiem; dlatego Jego krótkie cierpienie ma wartość nieskończoną. Sozzini sam przytacza ten zarzut i odpowiada w kilku krokach. Po pierwsze: Bóg nie może cierpieć; cierpiał człowiek. „Nie wystarczy bowiem, że Chrystus, który cierpiał, był wiecznym Bogiem, jeśli nie cierpiał także jako wieczny Bóg.”

Po drugie: jeśli Chrystus jest Bogiem, to sam jest tym, któremu zadośćuczynienie się należało. Nikt nie może zapłacić samemu sobie; „jak nas poucza sam zdrowy rozsądek, nikt nie może ułagodzić samego siebie ani zapłacić czegokolwiek samemu sobie”, pisze Sozzini przeciw Wolanowi.

Crell wyciągnął z tego gorzki wniosek. Jeśli Syn zapłacił z własnego mienia, to jesteśmy teraz Jego dłużnikami i zmienił się tylko wierzyciel:

„Kto płaci za dłużnika, ma prawo odzyskać od niego swoje, chyba że obiecał mu to darować. Lecz tego prawa Chrystus mieć nie będzie, jeśli jest z Ojcem tym samym Bogiem. Jeśli bowiem tak się rzecz ma, to samemu Chrystusowi należało zadośćuczynić nie mniej niż Ojcu; a zadośćuczyniając Jemu, zadośćuczynił także sobie samemu, o ile w ogóle ktoś może sam sobie zadośćuczynić. Jeśli zaś dlatego, że zapłacił ze swego, a nie z cudzego, pozostajemy Jego dłużnikami, to jesteśmy Mu winni tyle, ile przedtem Ojcu. Dokonała się zmiana wierzyciela, dla nas równie uciążliwa, chyba że uczynisz Syna łaskawszym od Ojca. Pozostaje bowiem, jak przedtem, dług nieskończony, którego nie można spłacić inaczej niż wieczną śmiercią, i o nasze zbawienie nie zatroszczono się lepiej niż przedtem.”

Johannes Crell, O jednym Bogu Ojcu (De uno Deo Patre, 1631) — Księga druga › Sekcja trzecia › Zakończenie dzieła, w którym wykłada się pożytek tej rozprawy o jednym Bogu Ojcu

Po trzecie: jeśli godność osoby wszystko przeważa, to czemu Chrystus musiał tak ciężko cierpieć? Wystarczyłby najmniejszy ból, a nawet, jak mówili sami teologowie, jedna kropla krwi. Katechizm wnioskuje, że Bóg byłby wtedy niesprawiedliwy, skoro choć mógł zadowolić się jedną kroplą krwi Chrystusa, „kazał go mimo to tak okrutnie męczyć”.

6. Nikt nie może być posłuszny za drugiego

Nauka o czynnym posłuszeństwie mówi, że Chrystus wypełnił Prawo w naszym miejscu, a Jego sprawiedliwość zostaje nam przypisana. Sozzini zarzuca, że Chrystus jako człowiek, „który się stał pod zakonem” (Ga 4,4), sam był zobowiązany do posłuszeństwa; tego, co był winien, nie mógł wypełnić za innych. I pokazuje na przykładzie, jak ta wyobraźnia brzmiałaby w życiu codziennym:

„Cóż bowiem można powiedzieć śmieszniejszego niż to, że jeśli na przykład ktoś z nakazu prawa ma być skromny na publicznej uczcie, a sam był zgoła nieskromny, to ktoś inny, kto zachował skromność, może być za niego skromny, tak że on sam, jakkolwiek nieskromny by był, uchodzi za skromnego — i tak prawu stało się w pełni zadość? Tak samo nie można wymyślić nic śmieszniejszego niż twierdzenie, że sprawiedliwość jednego może zostać przypisana drugiemu, który był zupełnie niesprawiedliwy.”

Fausto Sozzini, O Jezusie Chrystusie Zbawicielu (De Jesu Christo Servatore) — Część trzecia: Dowody przeciw nauce o zadośćuczynieniu › Zadośćuczynienie niemożliwe

Pismo nigdzie nie mówi, że Bóg przyjął posłuszeństwo Chrystusa wobec Prawa w miejsce naszego. Mówi natomiast, że Bóg nagrodził Go za Jego posłuszeństwo: „sam się poniżył, będąc posłusznym aż do śmierci, a to śmierci krzyżowej. Dlatego też Bóg nader go wywyższył i darował mu imię, które jest nad wszystkie imię” (Flp 2,8–9).

Skutek: przyzwolenie na grzech

Do racji z Pisma i rozumu dochodzi u socynian trzecia, szczególnie dla nich ważna: wpływ nauki na życie. Jeśli wszystkie grzechy, także przyszłe, są już zapłacone, po co jeszcze starać się ich unikać? Dlatego Katechizm Rakowski nazywa naukę o zadośćuczynieniu nie tylko błędną, lecz zgubną. Na pytanie, pod jakim względem, odpowiada:

„O tyle, o ile otwiera ona ludziom bramę do swobodnego grzeszenia lub przynajmniej zachęca ich do lenistwa w pielęgnowaniu pobożności, choćby jej obrońcy nie wiem jak podkreślali pobożność.

„Jeśli bowiem przez Chrystusa za wszystkie nasze grzechy, także przyszłe, uiszczono Bogu najpełniejszą zapłatę, to właśnie przez to zostaliśmy uwolnieni od obowiązku kary, a zatem słusznie żaden dalszy warunek nie może być od nas wymagany dla uwolnienia od kar za grzechy. Na czym zatem polegałaby konieczność pobożnego życia?”

Katechizm Rakowski — O przykazaniach i obietnicach Chrystusa › Krytyka nauki o zadośćuczynieniu

Pismo mówi coś przeciwnego: Chrystus jest tym, „który dał samego siebie za nas, aby nas wykupił od wszelkiej nieprawości i oczyścił sobie samemu lud własny, gorliwie naśladujący dobrych uczynków” (Tt 2,14). Umarł za wszystkich, „aby ci, którzy żyją, już więcej sobie nie żyli, ale temu, który za nich umarł i jest wzbudzony” (2 Kor 5,15). Sozzini nie chciał przez to twierdzić, że wszyscy zwolennicy nauki o zadośćuczynieniu żyli obojętnie. Mówi jednak, że doświadczenie uczy, iż wszelka gorliwość w pobożności „stygnie i gaśnie”, dopóki ludzie mniemają, że kary za wszystkie ich grzechy zostały już zapłacone.

Co śmierć Chrystusa rzeczywiście sprawia

Kto przeczy zadośćuczynieniu, musi umieć powiedzieć, po co Chrystus umarł. Socynianie nie dali na to pytanie jednej odpowiedzi, lecz kilka, które należą do siebie. Katechizm Rakowski wymienia najpierw trzy powody, dla których Bóg chciał, aby Chrystus „cierpiał za nasze grzechy”:

„Po pierwsze, aby w ten sposób wszyscy grzesznicy uzyskali najpewniejsze prawo do odpuszczenia grzechów, a nawet samego życia wiecznego, a w konsekwencji również niewątpliwa wiara.

„Po drugie, aby wszyscy grzesznicy zostali pobudzeni i przyciągnięci do Chrystusa, szukając w nim i przez niego jedynego odpuszczenia grzechów, który za nich umarł.

„Po trzecie, aby Bóg w ten sposób zaświadczył rodzajowi ludzkiemu swoją niezmierzoną miłość i zupełnie go sobie pojednał.”

Katechizm Rakowski — O przykazaniach i obietnicach Chrystusa › O śmierci Chrystusa i jej znaczeniu › Boski zamysł leżący u podstaw cierpień Chrystusa

Pierwszy powód bywa pomijany: śmierć Chrystusa daje grzesznikom „prawo” do odpuszczenia, pewność, na którą mogą się powołać. Paweł wnioskuje od większego do mniejszego: „Który ani własnemu Synowi nie przepuścił, ale go za nas wszystkich wydał: jakoż by wszystkiego z nim nie darował nam?” (Rz 8,32). Kto wydaje swego Syna za grzeszników, zobowiązał się im przebaczyć. Dlatego Nowy Testament nazywa krew Chrystusa krwią przymierza: „to jest krew moja nowego testamentu, która się za wielu wylewa na odpuszczenie grzechów” (Mt 26,28). Przymierze przypieczętowuje się krwią, nie płaci się nim. Chrystus umarł, jak mówi Sozzini w Zbawicielu, „po to, aby umocnić i poświęcić nowe i wieczne przymierze Boże, którego był pośrednikiem”.

Drugi powód: śmierć Chrystusa pociąga grzeszników do Niego. Kto widzi, że Chrystus umarł za niego, szuka odpuszczenia u Niego i u nikogo innego. Trzecim powodem jest miłość: ze wszystkiego, co Bóg i Chrystus uczynili dla naszego zbawienia, śmierć Chrystusa była, jak mówi Katechizm, „dziełem najtrudniejszym i najoczywistszym dowodem miłości Boga i Chrystusa ku nam”. Tak powiedział sam Jezus: „Albowiem tak Bóg umiłował świat, że Syna swego jednorodzonego dał” (J 3,16).

Dochodzi do tego, na co Sozzini i Katechizm zwracają uwagę w innych miejscach. Śmierć jest drogą do zmartwychwstania, a dopiero zmartwychwstanie czyni zbawienie pewnym. Katechizm posuwa się tak daleko, że mówi, iż dla sprawy naszego zbawienia „więcej zawiera się w zmartwychwstaniu niż w śmierci Chrystusa”; bez zmartwychwstania, jak tam czytamy, śmierć Chrystusa byłaby bezużyteczna i nieskuteczna.

Paweł łączy jedno i drugie w jednym zdaniu: Chrystus jest tym, „który wydany jest dla grzechów naszych, a wstał z martwych dla usprawiedliwienia naszego” (Rz 4,25). Sozzini wnioskuje stąd w Wykładach teologicznych, że nasze usprawiedliwienie, uwolnienie od grzechów, „w rzeczywistości pochodzi nie od śmierci Chrystusa, lecz od Jego chwalebnego zmartwychwstania”: Wywyższony daje życie wieczne, w którym odpuszczenie jest w pełni zawarte.

Dochodzi dalej moc, którą Chrystus otrzymał od Boga za swoje posłuszeństwo aż do śmierci, aby ratować swoich. Po zmartwychwstaniu mówi: „Dana mi jest wszelka moc na niebie i na ziemi” (Mt 28,18); Piotr głosi o Nim: „Tego Bóg za książęcia i zbawiciela wywyższył prawicą swoją, aby dana była ludowi Izraelskiemu pokuta i odpuszczenie grzechów” (Dz 5,31). To Wywyższony naprawdę zabiera grzechy.

Tym samym powiedziane jest też, w czym Chrystus jest wzorem. „Albowiem na to też powołani jesteście, ponieważ i Chrystus cierpiał za was, zostawiwszy wam przykład, abyście naśladowali stóp jego” (1 P 2,21). Covet zarzucił, że nikt nie może naprawdę naśladować Chrystusa, bo u każdego człowieka pozostają resztki grzechu. Sozzini odpowiada, że przewodnik, który sam pierwszy idzie drogą, ratuje więcej niż ten, który ją tylko opisuje.

Odkupienie i okup: mowa przenośna

Najmocniejszym słowem nauki o zadośćuczynieniu jest odkupienie, dosłownie wykupienie. Chrystus przyszedł, „aby służył, i aby dał duszę swą na okup za wielu” (Mt 20,28); jest tym, „który dał samego siebie na okup za wszystkich” (1 Tm 2,6); Piotr pisze: „nie skazitelnemi rzeczami, srebrem albo złotem, wykupieni jesteście od marnego obcowania waszego … Ale drogą krwią, jako baranka niewinnego i niepokalanego, Chrystusa” (1 P 1,18–19). Covet wyciągnął stąd pozornie przymuszający wniosek, który Sozzini przytacza w drugiej części swojej książki dosłownie:

„Odkupić kogoś znaczy spłacić dług jego wierzycielowi w imieniu tego, kto nie był w stanie zapłacić, i w ten sposób uczynić zadość wierzycielowi. Chrystus odkupił nas od sądu Bożego, czyli od tej sprawiedliwości Bożej, przez którą my, grzesznicy, zasługiwaliśmy na potępienie. Stąd wynika, że Chrystus, odkupując nas, uczynił za nas zadość Bogu.”

Fausto Sozzini, O Jezusie Chrystusie Zbawicielu (De Jesu Christo Servatore) — Część druga: Odkupienie jako mowa przenośna › Cztery grupy świadectw Pisma

Sozzini odpowiada spojrzeniem na Stary Testament. Tam „odkupić” mówi się nieustannie o samym Bogu, i to tam, gdzie wyzwala On swój lud z Egiptu. Komu Bóg miałby za to zapłacić okup? Faraonowi?

„Przeczytaj więc najpierw Wj 15,13, a znajdziesz tam napisane: ‚Poprowadzisz w miłosierdziu swoim ten lud, który odkupiłeś’. Widzisz, że o Bogu mówi się, iż odkupił lud izraelski, który wyzwolił z niewoli Egipcjan i faraona i niejako uczynił swoją własnością, choć nikomu nie zapłacił żadnej ceny za jego wyzwolenie.”

Fausto Sozzini, O Jezusie Chrystusie Zbawicielu (De Jesu Christo Servatore) — Część druga: Odkupienie jako mowa przenośna › Cztery grupy świadectw Pisma

Tak mówi też Nowy Testament: Chrystus wykupił nas od wszelkiej nieprawości (Tt 2,14); zostaliśmy wykupieni „od marnego obcowania waszego, od ojców podanego” (1 P 1,18). Czy należałoby, pyta Sozzini, zapłacić cenę „samym nieprawościom, samemu próżnemu postępowaniu”?

Kto przyjrzy się obrazowi uważnie, znajdzie w nim wszystkie części prawdziwego odkupienia z wyjątkiem jednej. Jest jeniec, człowiek; są potęgi, które go więżą: grzech, diabeł, świat i śmierć wieczna; jest odkupiciel i koszt, życie Chrystusa. Tylko odbiorcy ceny nie ma. Dawny Kościół częściowo mniemał, że cenę otrzymał diabeł; Sozzini odrzuca to:

„I niczego innego nie brakuje w tym uwolnieniu do tego, by w pełni odpowiadało prawdziwemu odkupieniu, jak tylko tego, by ten, kto więził jeńca, przyjął cenę. … I słusznie się twierdzi, że nikt tej ceny nie przyjął. Właśnie bowiem z tego przede wszystkim powodu nasze uwolnienie nie jest prawdziwym, lecz metaforycznym odkupieniem: ponieważ nie ma w nim nikogo, kto by przyjmował cenę.”

Fausto Sozzini, O Jezusie Chrystusie Zbawicielu (De Jesu Christo Servatore) — Część druga: Odkupienie jako mowa przenośna › Poszczególne części metafory

Dlaczego więc Pismo w ogóle mówi o wykupie, skoro nie zapłacono żadnej ceny? Ponieważ obraz mówi coś, czego nie mówi samo słowo „wyzwolenie”: że wyzwolenie kosztowało, i to samego Boga i Chrystusa. Katechizm odpowiada na pytanie, dlaczego Duch Święty posługuje się „raczej wyrażeniem metaforycznym niż właściwym”:

„Dlatego, że przez to metaforyczne wyrażenie wyraźniej ukazany zostaje nakład, jaki Bóg i Chrystus wnieśli w nasze wyzwolenie, a w konsekwencji miłość obydwu ku nam. Wyzwolenie bowiem może dokonać się bez miłości, a zwłaszcza bez wielkiej miłości, lecz odkupienie dokonane kosztem nakładu, a tym bardziej krwią zamiast pieniędzy, nie może się w żaden sposób dokonać bez najwyższej miłości.”

Katechizm Rakowski — O przykazaniach i obietnicach Chrystusa › Znaczenie odkupienia

W ten sposób Sozzini wyjaśnia też, dlaczego o śmierci Chrystusa mówi się tak często tam, gdzie Pismo mówi o naszym wyzwoleniu. Nie dlatego, że tkwi w niej ukryta moc zapłaty, lecz po to, aby stała nam stale przed oczami i abyśmy „nigdy nie zapomnieli o tak wielkiej dobroci Bożej”.

Śmierć Chrystusa działa więc na nas, a nie na Boga. Bóg nie musiał zostać skłoniony do przebaczenia; odpuszczenie już ofiarował. Skłonić trzeba było ludzi, by przyjęli tę ofertę. O Rz 3,24–25 pisze Sozzini:

„Pośrednictwo bowiem krwi Chrystusa, choć nie mogło skłonić Boga do udzielenia nam tego uwolnienia od kary za nasze grzechy, skłoniło jednak nas do przyjęcia go, gdy zostało nam ofiarowane, i do dania wiary samemu Chrystusowi, skąd zostaliśmy usprawiedliwieni; a zarazem w najwyższym stopniu uwydatniło przed nami niewysłowioną łaskawość Boga względem nas.”

Fausto Sozzini, O Jezusie Chrystusie Zbawicielu (De Jesu Christo Servatore) — Część druga: Odkupienie jako mowa przenośna › Poszczególne części metafory

Ofiary Starego Przymierza i ofiara Chrystusa w niebie

Socynianie nigdy nie przeczyli, że śmierć Chrystusa należy do Jego ofiary; widzą w niej początek ofiary, która dopełniła się w niebie (o tym więcej niżej). Katechizm Rakowski mówi wyraźnie, że Chrystus „podjął krwawą śmierć jako ofiara przebłagalna”, a Wyznanie Szlichtynga mówi, że Chrystus przez swoją krwawą śmierć „zapoczątkował ten święty urząd przebłagania”. Sporne jest, co sprawia ofiara. Nauka o zadośćuczynieniu odczytuje ofiary Starego Testamentu jako wykonanie kary na zwierzęciu: zwierzę umiera w miejsce grzesznika, a Bóg jest zaspokojony. Covet wyraził to w swoim liście tak:

„Cóż jeszcze, pytam, wyobrażały nam ofiary pod Prawem? Tyle baranków złożonych w ofierze za grzechy. Czyż nie mówi się w Liście do Hebrajczyków raz po raz, że zapowiadały one śmierć Chrystusa, niepokalanego Baranka, przez którą miało się stać zadość Bogu? Czyż nie poznał tego prawdziwie Chrzciciel, gdy wołał o Chrystusie: ‚To jest Baranek Boży, który gładzi grzechy świata’?”

Fausto Sozzini, O Jezusie Chrystusie Zbawicielu (De Jesu Christo Servatore) — Część druga: Odkupienie jako mowa przenośna › Cztery błędy przeciwnika

Sozzini odpowiada, że już sama zapowiedź nie niesie tego, co się na nią składa. Nikt nie twierdzi, że zabity wół zapłacił Bogu za grzech człowieka. Jeśli jednak zapowiedź nie była zadośćuczynieniem, nie może nim być także to, co zapowiada. Wszyscy są przecież zgodni, mówi Sozzini, „że owe żertwy nie miały żadnej mocy zadośćuczynienia za grzechy”.

Także hebrajskie słowo na przebłaganie, kaphar, oznacza według Sozziniego właściwie pokrywać: grzech zostaje pokryty, a to Bóg pokrywa go swoją łaską. Dawne ofiary przebłagały więc dlatego, że Bóg tak postanowił, a odpuszczenie, które następowało po ofierze, było przez Niego już wcześniej postanowione. Dokładnie tak, mówi Sozzini, ma się rzecz ze śmiercią Chrystusa:

„Jak więc owe żertwy Prawa nie dlatego przebłagiwały za grzechy, za które je składano, że skłaniały Boga do ich darowania albo że było w nich coś, co naprawiałoby winę wypływającą z tych grzechów, lecz dlatego, że po dokonaniu ofiary następowało przebłaganie, już wcześniej postanowione z dobroci Bożej: tak i śmierć Chrystusa nie dlatego przebłaga za nasze grzechy, że skłania Boga, by nam je darował, albo że w jakikolwiek sposób naprawia winę naszych grzechów, lecz dlatego, że po dokonaniu kaźni Chrystusa następuje uwolnienie od winy naszych grzechów, które już wcześniej zostało postanowione z miłosierdzia Bożego wobec nas.”

Fausto Sozzini, Wykłady teologiczne (Praelectiones theologicae) — Co wynika z porównania z ofiarami

Za jakie grzechy istniały ofiary

Drugi punkt z Prawa jest dla pytania ważny. Ofiary za grzech Starego Przymierza obowiązywały tylko za grzechy z nieświadomości i ze słabości. Kto zgrzeszył „z hardości swawolnie”, dla tego nie było ofiary; Prawo mówi o nim: „takowy Pana zelżył” (Lb 15,30). Sozzini zwraca nacisk na tę różnicę (Kpł 4–6; Lb 15,24–31).

Tu ujawnia się, co Chrystus przyniósł ponad dawne ofiary: odpuszczenie także ciężkich grzechów, dla których Prawo nie znało przebłagania. Paweł głosi w Antiochii: „Niechże wam tedy będzie wiadomo, mężowie bracia, iż się wam przez tego opowiada odpuszczenie grzechów: I od wszystkiego od czegoście nie mogli być przez zakon Mojżeszowy usprawiedliwieni, przez tego każdy wierzący usprawiedliwiony bywa” (Dz 13,38–39). Katechizm wymienia trzy różnice między przebłaganiem w Starym i w Nowym Przymierzu: Nowe Przymierze dokonuje przebłagania także za najcięższe grzechy; znosi nie tylko kary doczesne, lecz także wieczne; i:

„Trzeci wreszcie powód jest taki, że owe ofiary nie sięgały do duszy i nie miały mocy odwodzenia grzeszników od ich grzechów, dlatego konieczne było częste ich powtarzanie, gdyż ludzie powracali do tych samych grzechów. Ofiara zaś i złożenie Chrystusa przenika duszę i ma moc uświęcenia ludzi Bogu na wieki.”

Katechizm Rakowski — O urzędzie kapłańskim Chrystusa › Różnica między pojednaniem w Starym i Nowym Przymierzu

To także sens zdania w Liście do Hebrajczyków, że niemożliwe jest, aby krew wołów i kozłów gładziła grzechy (Hbr 10,4). Śmierć Chrystusa gładzi grzechy, ponieważ odwodzi ludzi od grzechu i ponieważ przypieczętowuje przymierze, w którym Bóg obiecuje wszystkim skruszonym wieczne odpuszczenie. Pod tym względem śmierć Chrystusa przewyższa dawne ofiary: nie tylko uwalnia od kary, lecz sprawia, że przestajemy grzeszyć, i obowiązuje nie za grzechy jednego roku, lecz za wszystkie.

Dzień Przebłagania: ofiara dopełnia się w świątnicy

List do Hebrajczyków porównuje Chrystusa przede wszystkim z arcykapłanem w wielki Dzień Przebłagania (Kpł 16). W tym dniu ofiarne zwierzę zabijano na dziedzińcu; potem arcykapłan wnosił krew „za zasłonę” do Miejsca Najświętszego i kropił nią „nad ubłagalnią i przed ubłagalnią” (Kpł 16,15). Dopiero tam, w Miejscu Najświętszym, dokonywało się przebłaganie: „Ale do drugiego raz w rok sam najwyższy kapłan, nie bez krwi, którą ofiaruje sam za się i za ludzkie niewiadomości” (Hbr 9,7). Stąd wynika dla Sozziniego, że ofiara Chrystusa też nie dopełniła się na krzyżu, lecz w niebie:

„Jak ofiarowanie owej ofiary nie dokonywało się wtedy, gdy zabijano zwierzęta, co działo się poza Miejscem Najświętszym, lecz dopiero wtedy, gdy arcykapłan wniósł krew zabitych już zwierząt do Miejsca Świętego (że bowiem owa krew była ofiarowywana w Miejscu Najświętszym za grzechy z nieświadomości arcykapłana i ludu, poświadcza tenże pisarz w tym samym rozdziale, w. 7), tak i Chrystus nie został ofiarowany wtedy, gdy został zabity — co działo się poza niebem — lecz dopiero wtedy, gdy sam wniósł do nieba samego siebie, już wcześniej zabitego.”

Fausto Sozzini, Wykłady teologiczne (Praelectiones theologicae) — Ofiara Chrystusa w niebie

List do Hebrajczyków mówi to sam: „Albowiem Chrystus nie wszedł do świątnicy ręką uczynionej, która by była wizerunkiem prawdziwej, ale do samego nieba, aby się teraz okazywał przed oblicznością Bożą za nami” (Hbr 9,24). I dodaje zdanie, które ciężko obciąża naukę o zadośćuczynieniu: „Bo gdyby był na ziemi, nie byłby kapłanem” (Hbr 8,4). Gdyby krzyż sam był ofiarą kapłańską, Chrystus złożyłby ją na ziemi. Sozzini podkreśla, że nie oddziela przez to śmierci od ofiary: Chrystus ofiarował się Bogu tylko „za pośrednictwem swojej śmierci”, choć ofiarowanie „nie zostało dopełnione wcześniej niż po Jego zmartwychwstaniu i wstąpieniu do nieba”.

Arcykapłan nieustannie dokonuje przebłagania

Jeśli przebłaganie dokonuje się w niebie, nie jest ono wydarzeniem minionym, lecz trwającym działaniem. List do Hebrajczyków mówi: „Przetoż i doskonale zbawić może tych, którzy przez niego przystępują do Boga, zawsze żyjąc, aby orędował za nimi” (Hbr 7,25). Sozzini wyjaśnia, na czym to przebłaganie polega:

„Tak dalece zaś prawdą jest, że przebłaganie za nasze grzechy nie było dokonane, zanim Chrystus wszedł do nieba, iż mówi się nawet, że także po wejściu do nieba nadal dokonuje On przebłagania za nasze grzechy, i to na zawsze … dlatego, że nieustannie, umieszczony w niebie po prawicy Boga, przypomina nam o Bożej hojności i ustawicznie skłania nas do jej przyjęcia; oraz dlatego, że najwyższym autorytetem, jaki ma u Boga — to jest najwyższą władzą w niebie i na ziemi, którą On sam Mu nadał — zachowuje nas i zachowa od gniewu …”

Fausto Sozzini, O Jezusie Chrystusie Zbawicielu (De Jesu Christo Servatore) — Część druga: Odkupienie jako mowa przenośna › Przebłaganie w niebie

Katechizm mówi krótko, co znaczy tu „przebłaganie”: „Jest to uwolnienie od kar – zarówno doczesnych, jak i wiecznych – które idą za grzechami, a także od samych grzechów, abyśmy im nie służyli.” Wstawiennictwa Chrystusa w niebie nie rozumie przy tym jako błagania, którym Chrystus musiałby przekonać niechętnego Boga; Pismo używa tego sposobu mówienia, aby wpoić, że cała moc, którą Chrystus posiada, „nie pochodzi od niego samego, lecz jest darem Boga Ojca”.

Chrystus ofiarował także za siebie samego

Ostatnią cechę porównania Sozzini szczególnie podkreślił, ponieważ godzi ona w naukę o zadośćuczynieniu u korzenia. Arcykapłan Starego Przymierza musiał „jako za lud, tak i sam za się ofiarować za grzechy” (Hbr 5,3). List do Hebrajczyków odnosi to do Chrystusa: On „za dni ciała swego modlitwy i uniżone prośby do tego, który go mógł zachować od śmierci, z wołaniem wielkiem i ze łzami ofiarował” (Hbr 5,7). Sozzini wnioskuje:

„Jak arcykapłan Prawa składał ofiarę nie mniej za siebie niż za lud, tak i Chrystus złożył ofiarę nie mniej za siebie samego niż za nas. Nie wątpię, że na pierwszy rzut oka to nasze twierdzenie wyda się bezbożne i bluźniercze, jak gdyby trzeba było z niego wnioskować, że Chrystus zgrzeszył — On, o którym Pismo Święte świadczy, że był całkowicie bez winy. Rzecz ma się jednak zupełnie inaczej. Chrystus bowiem złożył wprawdzie ofiarę za siebie samego, nie jednak za swoje grzechy, o których wiadomo, że nie miał żadnych, lecz za swoją słabość, o tyle mianowicie, o ile, przebywając tutaj, był śmiertelny i podległy cierpieniu.”

Fausto Sozzini, Wykłady teologiczne (Praelectiones theologicae) — Chrystus ofiarował także za siebie samego

Jeśli Chrystus ofiarował także za siebie samego, Jego ofiara nie mogła być z istoty swojej zapłatą dla Boga. Za siebie samego bowiem niczego nie był winien. To, co dokonało się przez ofiarę, było w obu przypadkach tym samym: wykonał się zamysł Boży, dla Chrystusa uwolnienie od śmiertelności, dla nas przebłaganie za nasze grzechy.

Miejsca biblijne przywoływane na rzecz nauki o zadośćuczynieniu

Covet dołączył do swego listu szereg miejsc biblijnych, a także Katechizm Rakowski przechodzi przez miejsca, na które powołują się przeciwnicy. Porządkuje je w grupy: Chrystus umarł za nas lub za nasze grzechy; poniósł nasze grzechy; odkupił nas i dał swoje życie jako okup; jest naszym pośrednikiem; pojednał nas z Bogiem i jest przebłaganiem za nasze grzechy; wreszcie Jego śmierć porównuje się z ofiarami Prawa. Wcześniej Katechizm stwierdza, że obrońcy tej opinii „nigdy nie potwierdzają jej Pismami, lecz szeregują pewne wnioski rozumowe”, choć sprawa, w której sami widzą „punkt zwrotny zbawienia”, powinna być dowodzona „oczywistymi świadectwami Pisma”.

Najważniejsze miejsca omawiane są poniżej po kolei, każde według Biblii Gdańskiej.

Iz 53: „Kaźń pokoju naszego jest na nim”

„Zaiste on niemocy nasze wziął na się, a boleści nasze własne nosił; … Lecz on zraniony jest dla występków naszych, starty jest dla nieprawości naszych; kaźń pokoju naszego jest na nim, a sinością jego jesteśmy uzdrowieni” (Iz 53,4–5). Żaden tekst nie wydaje się wyraźniej wypowiadać karnego zastępstwa. Lecz sam Nowy Testament wykłada pierwszy werset, i to nie o krzyżu, lecz o uzdrowieniach Jezusa: gdy uzdrawiał chorych, wypełniło się, „co powiedziano przez Izajasza proroka, mówiącego: On niemocy nasze na się wziął, a choroby nasze nosił” (Mt 8,17). Jezus nie cierpiał tych chorób sam, lecz je zabrał. Katechizm Rakowski wnioskuje:

„Niemniej Bóg ani za grzechy nikomu zadośćuczynienia nie składał, ani Chrystus chorób ludzkich na siebie nie wziął i nie znosił, lecz usunął je z ludzi. W tym samym właśnie sensie i Chrystus usunął od nas wszystkie grzechy i kary za grzechy, zupełnie tak, jakby je wyniósł w daleką okolicę, jak i Pismo mówi (J 1,29; Hbr 9,28): że jest Barankiem Bożym, który gładzi grzechy świata, i że raz został złożony, aby zgładzić grzechy wielu.”

Katechizm Rakowski — O przykazaniach i obietnicach Chrystusa › Krytyka nauki o zadośćuczynieniu › Świadectwa Pisma o śmierci Chrystusa i ich wykładnia

A jak rany Sługi uzdrawiają, wyjaśnia Piotr, który podejmuje to miejsce: „którego sinością uzdrowieni jesteście. Albowiemeście byli jako owce błądzące; ale teraz jesteście nawróceni do pasterza i biskupa dusz waszych” (1 P 2,24–25). Rany uzdrawiają przez to, że śmierć Chrystusa nawraca błądzących do Boga.

1 P 2,24: „Który grzechy nasze na ciele swoim zaniósł na drzewo”

Biblia Gdańska mówi o Chrystusie, że „grzechy nasze na ciele swoim zaniósł na drzewo, abyśmy obumarłszy grzechom sprawiedliwości żyli” (1 P 2,24). Greckie słowo anapherein znaczy dosłownie wnosić w górę. Sozzini rozumie je jako zabrać i powołuje się na Hbr 9,28, gdzie stoi to samo słowo, a Biblia Gdańska mówi, że Chrystus raz został „ofiarowany na zgładzenie wielu grzechów”. Pytanie brzmi więc, czy werset oznacza karne cierpienie, które Chrystus znosi w naszym miejscu, czy usunięcie grzechu. Za odczytaniem Sozziniego przemawia cel, który wymienia sam Piotr: Chrystus oddał się, abyśmy porzucili grzechy, a nie abyśmy mogli je zachować.

Rz 3,25: „Wystawił ubłaganiem”

Bóg wystawił Chrystusa „ubłaganiem przez wiarę we krwi jego, ku okazaniu sprawiedliwości swojej przez odpuszczenie przedtem popełnionych grzechów w cierpliwości Bożej” (Rz 3,25). Greckie słowo hilastērion, które Biblia Gdańska oddaje tu przez „ubłaganie”, a w Hbr 9,5 przez „ubłagalnię”, oznacza w greckiej Biblii złotą pokrywę arki przymierza (Hbr 9,5). Sozzini wyjaśnia, co ten obraz mówi:

„Najpierw bowiem trzeba wiedzieć, że nazwa ‚przebłagalnia’, po grecku ἱλαστήριον, nawiązuje do pokrywy arki starego przymierza, którą tą nazwą określano (Hbr 9,5); nie czyniła ona Boga przejednanym wobec ludu, lecz ukazywała Go jako przejednanego, i z niej Bóg dawał ludowi odpowiedzi, to jest mówił Mojżeszowi to, co chciał, by zostało oznajmione ludowi (Wj 25,21.22). Dlatego Paweł w tym miejscu nader trafnie nazwał tym imieniem Chrystusa, ponieważ Bóg w Chrystusie nie tylko okazał się nam w najwyższym stopniu przejednany, lecz także wszystko, co chciał, byśmy wiedzieli, przez Niego objawił, skąd wynikła nasza wiara, a w konsekwencji usprawiedliwienie.”

Fausto Sozzini, Wykłady teologiczne (Praelectiones theologicae) — Odpowiedź: odkupienie przez Chrystusa

Kto ustawił Chrystusa jako ubłaganie? Sam Bóg. Tekst nie mówi więc, że Chrystus przejednał zagniewanego Boga, lecz że Bóg, już łaskawy, wzniósł Chrystusa jako miejsce swojej łaski. Katechizm dodaje rozróżnienie, które w całej debacie jest ważne: kto zostaje przebłagany, czyli daje się pojednać, „może wiele ze swego prawa ustąpić”; komu zaś w tamten sposób uczyniono zadość, „nie ustępuje nic ze swego prawa”.

2 Kor 5,18–21: „Za nas grzechem uczynił”

Wielkie miejsce o pojednaniu zaczyna się od Boga: „A to wszystko z Boga jest, który nas z samym sobą pojednał przez Jezusa Chrystusa” (2 Kor 5,18). Stąd wynika, jak mówi Sozzini, że Chrystus nie ułagodził Boga; „raczej ukazał Go jako już przebłaganego i został przez Niego, już przebłaganego, posłany do nas, którzy byliśmy jeszcze Jego nieprzyjaciółmi, aby nas z Nim pojednać”.

Na końcu miejsca stoi zdanie, które nauka Kościoła czyta jako formułę wymiany: „Albowiem on tego, który nie znał grzechu, za nas grzechem uczynił, abyśmy się my stali sprawiedliwością Bożą w nim” (2 Kor 5,21). Sozzini odczytuje je jako wypowiedź o miłości Bożej, która nie cofnęła się przed najgorszym, aby winni mogli uchodzić za sprawiedliwych:

„Taka bowiem jest bez wątpienia myśl Pawła: Bóg tak nas umiłował, że zechciał, aby Jego Syn, który był niewinny, został dla nas osądzony jako winny i jako winny zabity, abyśmy my, którzy byliśmy naprawdę winni, uchodzili za niewinnych, a przed samym Bogiem za sprawiedliwych i jako sprawiedliwi dostąpili w końcu życia wiecznego.”

Fausto Sozzini, O Jezusie Chrystusie Zbawicielu (De Jesu Christo Servatore) — Część pierwsza: Odparcie argumentów Coveta z Pisma Świętego › Zarzut z pojednania

Jak to się dzieje, mówi Paweł w tym samym fragmencie: Bóg „nie przyczytując im upadków ich” (2 Kor 5,19). Nie przyczytywać grzechów znaczy przebaczać, a nie otrzymywać zapłatę. To, że winni uchodzą „przed samym Bogiem za sprawiedliwych”, nie oznacza też u Sozziniego, że przypisuje im się sprawiedliwość Chrystusa: Bóg przypisuje im ich wiarę jako sprawiedliwość (zob. niżej o przypisaniu). A zaraz potem następuje prośba, która pokazuje, kto musi się poruszyć: „jednajcie się z Bogiem” (2 Kor 5,20).

Ga 3,13: „Stawszy się za nas przeklęstwem”

„Ale Chrystus odkupił nas z przeklęstwa zakonu, stawszy się za nas przeklęstwem, (albowiem napisane: ‚Przeklęty każdy, który wisi na drzewie’)” (Ga 3,13). Przekleństwo, o którym mówi Paweł, jest wyrokiem, który Prawo wydaje na przestępców. Chrystus przez ukrzyżowanie, które Prawo przeklina, sam stał się przeklętym. Lecz z tego nie wynika, że komuś zapłacono za przekleństwo:

„Przekleństwo Prawa bowiem, o którym mowa w owym miejscu Listu do Galatów, nie oznacza wyrażonej w Prawie sprawiedliwości Bożej, której należałoby uczynić zadość, lecz ustanowioną przez Prawo karę przekleństwa. Od tej kary zostaliśmy odkupieni nie dlatego, że zapłacono jej jakąś cenę — a mówić tak byłoby rzeczą śmieszną — lecz dlatego, że zostaliśmy od niej uwolnieni.”

Fausto Sozzini, O Jezusie Chrystusie Zbawicielu (De Jesu Christo Servatore) — Część druga: Odkupienie jako mowa przenośna › Cztery grupy świadectw Pisma

Mk 10,45: „Aby dał duszę swą na okup za wielu”

Biblia Gdańska oddaje lytron w Mk 10,45 i w Mt 20,28 tym samym słowem: „Bo i Syn człowieczy nie przyszedł, aby mu służono, ale aby służył, i aby dał duszę swą na okup za wielu” (Mk 10,45). Słowo znaczy okup, a co o obrazie wykupu należy powiedzieć, stoi wyżej w części o odkupieniu. Kto miałby okup otrzymać, miejsce nie mówi. Sozzini zwraca ponadto uwagę, że Jezus nigdy nie głosił ludowi, że Jego cierpienie gładzi grzechy; czytamy tylko, że „raz, na osobności, powiedział swoim uczniom”, podczas ostatniej wieczerzy, iż Jego krew zostanie wylana na odpuszczenie grzechów (Mt 26,28).

1 J 2,2 i 4,10: „Ubłaganiem za grzechy nasze”

„I jeźliby kto zgrzeszył, mamy orędownika u Ojca, Jezusa Chrystusa sprawiedliwego; A on jest ubłaganiem za grzechy nasze; a nie tylko za nasze, ale też za grzechy wszystkiego świata” (1 J 2,1–2). Greckie słowo to hilasmos, przebłaganie. Sozzini wyjaśnił w swoim Komentarzu do Pierwszego Listu św. Jana, co ono znaczy, a czego nie znaczy:

„Dlatego należy wiedzieć, że to greckie słowo i podobne, czy to czasowniki, czy rzeczowniki, nie mają, zwłaszcza w Piśmie Świętym, znaczenia ułagadzania i czynienia łagodnym kogoś rozgniewanego, lecz jedynie znaczenie oznajmiania, że w tym, co dotyczy kar za grzechy, usposobienie tego, do kogo należy je wymierzać i ich dochodzić, jest łagodne i pokojowe, oraz oznajmiania, że grzechy nie poniosą zasłużonych kar. Tak dzieje się w tym miejscu, gdzie Chrystus dlatego zostaje nazwany przebłaganiem za nasze grzechy, że mianowicie sprawia, iż nasze grzechy bynajmniej nie zostaną ukarane tak, jak na to zasłużyły.”

Fausto Sozzini, Komentarz do Pierwszego Listu św. Jana Apostoła (Commentarius in Epistolam Johannis Apostoli Primam) — Rzecznik, nowe przykazanie i antychryści › Hilasmos – przebłaganie za grzechy całego świata (w. 2)

Godne uwagi jest, kto tu dokonuje przebłagania: to żyjący Chrystus, Rzecznik u Ojca. Sozzini podkreśla, że ten skutek przypisuje się u Jana „Chrystusowi już wskrzeszonemu z martwych, i to o tyle, o ile został wskrzeszony z martwych”. A przy drugim miejscu znów to Bóg jest tym, od którego wszystko wychodzi: „W tem jest miłość, nie iżbyśmy my umiłowali Boga, ale iż on umiłował nas i posłał Syna swego, aby był ubłaganiem za grzechy nasze” (1 J 4,10). Miłość Boża nie jest skutkiem przebłagania, lecz jego przyczyną.

1 J 1,7: „Krew Jezusa Chrystusa … oczyszcza nas od wszelkiego grzechu”

„A jeźli w światłości chodzimy, jako on jest w światłości, społeczność mamy między sobą, a krew Jezusa Chrystusa, Syna jego, oczyszcza nas od wszelkiego grzechu” (1 J 1,7). Dwa wersety dalej to samo przypisane jest Bogu: jest wierny i sprawiedliwy, „aby nam odpuścił grzechy i oczyścił nas od wszelkiej nieprawości” (1 J 1,9). Sozzini wnioskuje stąd, że krew Chrystusa oczyszcza „w sposób bardzo odmienny od tego, w jaki powszechnie się wierzy”:

„Pewne jest bowiem, że Bóg, któremu przypisuje się zupełnie to samo i tymi samymi słowami, oczyszcza nasze grzechy nie przez to, że czyni za nie zadość, lecz przez to, że je odpuszcza i darowuje.”

Fausto Sozzini, Komentarz do Pierwszego Listu św. Jana Apostoła (Commentarius in Epistolam Johannis Apostoli Primam) — Słowo życia i wspólnota z Bogiem › Wyznanie grzechów a wierność i sprawiedliwość Boga (w. 9) › Oczyszczenie z wszelkiej nieprawości

Hbr 9,22: „A bez rozlania krwi nie bywa odpuszczenie grzechów”

„A niemal wszystko według zakonu krwią oczyszczone bywa, a bez rozlania krwi nie bywa odpuszczenie grzechów” (Hbr 9,22). Zdanie to bywa cytowane jako zasada ogólna, jakby Bóg w ogóle nie mógł przebaczać bez krwi. Sozzini zwraca uwagę na słowa „według zakonu”:

„Ów Boży pisarz nie chciał bowiem powiedzieć, że Bóg nie odpuszcza żadnego grzechu, jeśli nie nastąpi przelanie krwi; lecz, jak z samego związku słów widać bardzo wyraźnie, że w Prawie mojżeszowym nie udziela się żadnego przebłagania za grzechy, przy którym nie następowałoby przelanie krwi. Uczynił to, aby wykazać, że dokonane przez Chrystusa przebłaganie za nasze grzechy jest pod tym względem podobne do owych mojżeszowych, i aby oznajmić, że tamte były jakby cieniem, to zaś ciałem.”

Fausto Sozzini, O Jezusie Chrystusie Zbawicielu (De Jesu Christo Servatore) — Część trzecia: Dowody przeciw nauce o zadośćuczynieniu › Nie przez poniesienie kary

Sozzini przeciw Covetowi: książka o Zbawicielu

Główne dzieło Sozziniego o zbawieniu powstało z rozmowy przy stole. W przedmowie do druku z 1594 roku opowiada, jak do tego doszło. Mieszkał wówczas w Bazylei, dokąd się wycofał, by studiować Pismo. Już jako młody człowiek, pod kierunkiem swego stryja Lelio Sozziniego, rozpoznał, że w kwestii, jak Chrystus zjednał nam zbawienie, powszechnie się błądziło. Wiosną 1577 roku, gdy zbliżały się targi we Frankfurcie, zajechał do jego gospody przyjaciel z Lukki, który jechał z Genewy:

„… w miarę zbliżania się wiosennych targów frankfurckich 1577 r. zajechał do tej samej gospody, w której ja mieszkałem, jadąc z Genewy do Frankfurtu, szlachetny mąż Manfred Balbani z Lukki, mój przyjaciel; dołączył się zaś do niego jako towarzysz Jakub Covet z Paryża, ewangelicki, jak to nazywają, kaznodzieja, człowiek zupełnie mi wówczas nieznany.”

Fausto Sozzini, O Jezusie Chrystusie Zbawicielu (De Jesu Christo Servatore) — Przedmowy do wydania oryginalnego › F. S. S. pozdrawia chrześcijańskiego Czytelnika

Covet, później pastor francuskiego zboru w Bazylei, usłyszał, że Sozzini zaprzecza zadośćuczynieniu Chrystusa. Po uzgodnieniu z innymi gośćmi skierował przy kolacji rozmowę na ten temat, aby wywabić go do dysputy; że Sozzini się nie uchyli, byli wszyscy pewni, ponieważ Covet, jak pisze Sozzini, „nosił strój nie kaznodziei, lecz kupca”.

Po rozmowie Covet pojechał dalej do Frankfurtu. Stamtąd przesłał Sozziniemu po kilku tygodniach krótkie pisemne odparcie; datowane jest na pierwszy kwietnia 1577. Sozzini skorzystał z okazji, aby „napisać w pełni o sposobie naszego zbawienia przez Chrystusa”, nad czym myślał już od dawna.

Choroba i inne prace przerywały odpowiedź przez wiele miesięcy; zakończona jest datą „Bazylea, 12 lipca 1578”. Covet nigdy jej nie otrzymał. Odpis pozostał w Genewie, a genewscy pastorzy uznali, jak słyszał Sozzini, że lepiej ją zdusić, niż na nią odpowiedzieć. Dzieło wydrukowano dopiero w 1594, z inicjatywy Polaka Eliasza Arciszewskiego (Elias Arcissevius), który rękopis dostał przypadkiem w swoje ręce i dołączył przedmowę dedykacyjną. Była to pierwsza książka, którą Sozzini wydał pod własnym nazwiskiem. Dzieło ułożone jest tak, że list Coveta przytaczany jest kawałek po kawałku dosłownie i każdorazowo odpowiadany; spór można więc czytać obydwoma głosami.

Dwie tezy

Na początku stoją dwie tezy, zawarte, jak pisze Sozzini, „w słowach spisanych moją ręką za twoją zgodą”. Pogląd Coveta, nauka Kościołów reformowanych, brzmi tam:

„Powszechne i prawowierne (jak twierdzisz) zdanie głosi, że Jezus Chrystus dlatego jest naszym Zbawicielem, iż Bożej sprawiedliwości, przez którą grzesznicy zasługiwali na potępienie, w pełni uczynił zadość za nasze grzechy; to zaś zadośćuczynienie przez wiarę jest przypisywane nam, którzy z daru Bożego wierzymy.”

Fausto Sozzini, O Jezusie Chrystusie Zbawicielu (De Jesu Christo Servatore) — Część pierwsza: Odparcie argumentów Coveta z Pisma Świętego › Sprawiedliwość Boża

Sozzini przeciwstawia mu swoją własną tezę i nazywa ją z rozmysłem prawowierną, czyli ortodoksyjną:

„Ja natomiast sądzę i uważam za zdanie prawowierne, że Jezus Chrystus dlatego jest naszym Zbawicielem, iż zwiastował nam drogę wiecznego zbawienia, potwierdził ją i we własnej osobie — zarówno przykładem swego życia, jak i powstaniem z martwych — jawnie ukazał, i że sam da życie wieczne nam, którzy w Niego wierzymy. Twierdzę zaś, że Bożej sprawiedliwości, przez którą my, grzesznicy, zasługiwalibyśmy na potępienie, ani On nie uczynił zadość za nasze grzechy, ani nie było potrzeby, aby jej zadość uczyniono.”

Fausto Sozzini, O Jezusie Chrystusie Zbawicielu (De Jesu Christo Servatore) — Część pierwsza: Odparcie argumentów Coveta z Pisma Świętego › Sprawiedliwość Boża

Reszta książki rozwija te dwa zdania. Część pierwsza bada racje Coveta z Pisma: sprawiedliwość Bożą, wyzwolenie od śmierci, Chrystusa jako Zbawiciela, wzór i Zmartwychwstałego, jako pośrednika i pojednawcę. Część druga traktuje odkupienie jako mowę przenośną i przechodzi przez miejsca o wykupie, o noszeniu grzechów, o umieraniu za nas i o ofiarach. Część trzecia przynosi racje, dla których Bóg mógł i chciał przebaczyć bez zadośćuczynienia i dlaczego zadośćuczynienie było niemożliwe. Część czwarta mówi o przypisaniu sprawiedliwości Chrystusa i o wierze usprawiedliwiającej. Wiele z tego zostało na tej stronie już zacytowane. Poniżej mają nastąpić niektóre wymiany zdań, na których widać charakter sporu.

Jak grzesznicy dochodzą do życia?

Covet postawił pytanie, na które chce odpowiedzieć cała jego nauka:

„… skoro jesteśmy grzesznikami i to uznajemy, sprawiedliwość Boża zaś orzeka, że grzesznicy mają być ukarani śmiercią wieczną — jak może się stać, że przechodzimy do życia wiecznego, a nie do śmierci wiecznej?”

Fausto Sozzini, O Jezusie Chrystusie Zbawicielu (De Jesu Christo Servatore) — Część pierwsza: Odparcie argumentów Coveta z Pisma Świętego › Sprawiedliwość Boża

Sozzini odpowiada, że pytanie jest uzasadnione, lecz pierwszą odpowiedzią na nie nie jest Chrystus, lecz Bóg:

„Gdy bowiem ktoś pyta, jak to się dzieje, że my, którzy zasłużyliśmy na wieczną śmierć, mimo to dochodzimy do życia wiecznego, właściwą odpowiedzią nie jest: ‚Ponieważ mamy Chrystusa jako Zbawiciela’, lecz: ponieważ kara wiecznej śmierci — na którą zasłużyliśmy wedle wolnej woli i postanowienia Bożego — została nam przez Boga w Jego niewysłowionej dobroci darowana, a na jej miejsce dana nagroda życia wiecznego; byleśmy tylko się opamiętali i, wyrzekłszy się wszelkiej bezbożności, odtąd zabiegali o niewinność i świętość życia (Tt 2,11).”

Fausto Sozzini, O Jezusie Chrystusie Zbawicielu (De Jesu Christo Servatore) — Część pierwsza: Odparcie argumentów Coveta z Pisma Świętego › Wybawienie od śmierci

„Nikt nie umiera, chyba za grzechy”

Najostrzejszy argument Coveta stoi w części trzeciej. Jeśli śmierć jest zapłatą za grzech, a Chrystus nie miał własnego grzechu, to mógł umrzeć tylko za cudze grzechy, jako ich kara; w przeciwnym razie Bóg byłby niesprawiedliwy, skoro pozwolił umrzeć niewinnemu:

„Jeśli bowiem Chrystus, jak twierdzisz, nie umarł, aby za nas uczynić zadość Bogu, to z pewnością w żaden sposób nie powinien był umrzeć, ba, nawet nie mógł; i niesprawiedliwy będzie Bóg, który wydał Go na śmierć. … Tymczasem Chrystus, jak mówisz, nie umarł za nasze grzechy. Wynikałoby więc, że umarł za swoje. Umarł bowiem naprawdę. A nikt nie umiera inaczej jak za grzechy — albo własne, albo cudze.”

Fausto Sozzini, O Jezusie Chrystusie Zbawicielu (De Jesu Christo Servatore) — Część trzecia: Dowody przeciw nauce o zadośćuczynieniu › Upadek argumentu za zadośćuczynieniem

Sozzini odpowiada rozróżnieniem. Śmierć naturalna, której podlegają wszyscy ludzie, nie jest „zapłatą za grzech” w sensie Rz 6,23, lecz „właściwym następstwem naszej natury, którą sam Adam otrzymał przy samym stworzeniu”. Chrystus uwolnił wierzących od grzechu i mimo to nie odebrał im śmierci naturalnej.

A to, że Chrystus niewinny i bez przypisania jakiejkolwiek cudzej winy poniósł śmierć przestępców, nie jest zarzutem przeciw sprawiedliwości Bożej, lecz właśnie objawieniem Jego miłości: Bóg pozwolił zabić najniewinniejszego, gdy ten dążył do posłuszeństwa Bogu, przez książąt tego świata, i potem wywyższył Go do życia wiecznego. Właśnie to „zaleca najwyższą miłość samego Boga do rodzaju ludzkiego”.

Zakończenie: podziękowanie przeciwnikowi

Covet zakończył swój list nadzieją, że Sozzini będzie odtąd wolał wierzyć i sądzić „zgodnie z Pismem”, niż „bez Pisma, według własnego rozumienia, błądzić po bezdrożach”. Sozzini odpowiada na końcu dzieła nie drwiną, lecz podziękowaniem, a ton tej odpowiedzi wiele mówi o sposobie, w jaki chciał prowadzić spór:

„W tym twoim zakończeniu nie ma nic, na co musiałbym odpowiadać, poza tym, że mam ci podziękować, iż ty, sądząc, że wyznaję pogląd o Chrystusie, naszym Zbawicielu, sprzeczny z prawdą i obcy Pismu Świętemu oraz że błądzę po bezdrożach, próbowałeś zarówno racjami rozumowymi, jak i świadectwami Pism Bożych, tak jak ci się to wydawało słuszne, przywołać mnie z powrotem na drogę. I zaprawdę, za tę niepospolitą uprzejmość twoją i za ten znak twego życzliwego wobec mnie usposobienia wyznaję teraz, że jestem ci bardzo wiele winien, i zawsze będę to uznawał.”

Fausto Sozzini, O Jezusie Chrystusie Zbawicielu (De Jesu Christo Servatore) — Część czwarta: Wiara usprawiedliwiająca i przypisanie sprawiedliwości Chrystusa › Zakończenie i podziękowanie

Przypisanie sprawiedliwości Chrystusa a wiara usprawiedliwiająca

Wraz z zadośćuczynieniem upada dla Sozziniego także jego odpowiednik: nauka, że wierzącemu przypisuje się zadośćuczynienie i sprawiedliwość Chrystusa, tak że Bóg uważa go za sprawiedliwego, choć sam w sobie pozostaje niesprawiedliwy. Covet powołał się w tej sprawie na Rz 4,5, gdzie mówi się, że wierzącemu w tego, „który usprawiedliwia niepobożnego”, wiara jego bywa przyczytana za sprawiedliwość:

„Paweł pisze w Liście do Rzymian, w rozdziale 4, że wiara zostaje przypisana za sprawiedliwość temu, kto wierzy w Boga, który usprawiedliwia bezbożnego; tak że choć sami w sobie jesteśmy bezbożni, to jednak, ponieważ nam, wierzącym, zostało przypisane zadośćuczynienie Chrystusa, uchodzimy przed samym Bogiem za sprawiedliwych.”

Fausto Sozzini, O Jezusie Chrystusie Zbawicielu (De Jesu Christo Servatore) — Część czwarta: Wiara usprawiedliwiająca i przypisanie sprawiedliwości Chrystusa › Przypisanie zadośćuczynienia

Sozzini odpowiada najpierw samym tekstem: Paweł mówi, że wiara bywa przyczytana za sprawiedliwość, nie cudza sprawiedliwość. Bóg przypisuje wiarę tak, jakby była sprawiedliwością, z łaski:

„… że jesteśmy sprawiedliwi przed Bogiem nie dlatego, iż domagają się tego nasze uczynki, tak że zapłata przyznawana byłaby nam jako należność, lecz dlatego, że spodobało się Bogu zaliczyć nam naszą wiarę w miejsce sprawiedliwości, tak że z łaski otrzymujemy od Niego zapłatę, przez którą zostajemy przed Nim ogłoszeni sprawiedliwymi? Cóż ma tu do rzeczy przypisanie cudzej sprawiedliwości, o którym ani Mojżesz, ani Paweł nawet nie śnili?”

Fausto Sozzini, O Jezusie Chrystusie Zbawicielu (De Jesu Christo Servatore) — Część czwarta: Wiara usprawiedliwiająca i przypisanie sprawiedliwości Chrystusa › Przypisanie sprawiedliwości

Bezbożny, którego Bóg usprawiedliwia, nie jest przy tym kimś, kto pozostaje bezbożny: Bóg usprawiedliwia go, jak mówi Sozzini, „ale nawróconego i pokutującego, który przestaje być bezbożny”. Nauka Kościoła opierała przypisanie także na 1 Kor 1,30: Chrystus jest tym, „który się nam stał mądrością od Boga i sprawiedliwością, i poświęceniem, i odkupieniem”. Sozzini pokazuje, dokąd prowadzi to wyjaśnienie, jeśli stosuje się je konsekwentnie: wtedy należałoby też powiedzieć, że Chrystus był mądry w naszym miejscu, a Jego mądrość jest nam, głupim, przypisana, a nawet że został odkupiony w naszym miejscu.

Także porównanie Adama i Chrystusa w Rz 5 nie dowodzi dla Sozziniego przypisania, bo już grzech Adama nie jest przypisywany jego potomkom: dziedziczą oni jego skutki, tak jak dzieci niewolnika rodzą się jako niewolnicy, bez przypisywania im czynu rodziców. Więcej na ten temat na stronie o grzechu pierworodnym. Najciężej waży dla Sozziniego skutek dla życia. Paweł wyklucza z Królestwa Bożego rozpustników, chciwych i pijaków (1 Kor 6,9–10). Jeśli jednak wystarcza przypisana sprawiedliwość, wystarczy, że ktoś jest uważany za wolnego od tych wad:

„Cóż można powiedzieć niedorzeczniejszego albo ohydniejszego? Chrystus wylał swoje życie i swoją krew, abyśmy, obumarłszy grzechom, żyli dla sprawiedliwości (1 P 2,24) — a wy nie rumienicie się twierdzić, że umarł po to, aby nam, choćbyśmy byli najbardziej niesprawiedliwi, przypisana została Jego sprawiedliwość?”

Fausto Sozzini, O Jezusie Chrystusie Zbawicielu (De Jesu Christo Servatore) — Część czwarta: Wiara usprawiedliwiająca i przypisanie sprawiedliwości Chrystusa › Przypisanie sprawiedliwości

Czym jest wiara usprawiedliwiająca

W miejsce wiary, która przypisuje sobie cudze zadośćuczynienie, Sozzini stawia wiarę, która jest zaufaniem i posłuszeństwem w jednym:

„Wiara w Chrystusa, która sama przez się — w tym, co dotyczy tego, co jest w nas — nas usprawiedliwia, czyli, mówiąc trafniej, przez którą samą przez się Bóg nas usprawiedliwia, jest ufnością w samym Chrystusie, to znaczy posłuszeństwem przykazaniom Chrystusa połączonym z mocną nadzieją osiągnięcia tego, co On obiecał tym, którzy są Mu posłuszni.”

Fausto Sozzini, O Jezusie Chrystusie Zbawicielu (De Jesu Christo Servatore) — Część czwarta: Wiara usprawiedliwiająca i przypisanie sprawiedliwości Chrystusa › Wiara usprawiedliwiająca

Tym samym, mówi Sozzini, rozwiązuje się dawny spór między Pawłem a Jakubem, który pisze: „A widzicież, iż z uczynków usprawiedliwiony bywa człowiek, a nie z wiary tylko” (Jk 2,24):

„Przez to nasze wyjaśnienie wiary w Chrystusa, przez którą zostajemy usprawiedliwieni, wydaje się rozwiązana nie tylko owa od dawna roztrząsana kwestia usprawiedliwienia z wiary i z uczynków, a Paweł pojednany z Jakubem, lecz także całe Pismo Święte przedziwnie rozjaśnione — tak że wszystko, co w nim napisano, a co się do tego odnosi, każdy może zrozumieć bez najmniejszego trudu.”

Fausto Sozzini, O Jezusie Chrystusie Zbawicielu (De Jesu Christo Servatore) — Część czwarta: Wiara usprawiedliwiająca i przypisanie sprawiedliwości Chrystusa › Wiara usprawiedliwiająca

Szlichtyng powiedział to samo przeciw Meisnerowi, który twierdził, że do wiary należy „szczególne ujęcie zadośćuczynienia Chrystusa”: do wiary należy tylko to, „że z jednej strony wierzymy obietnicom Chrystusa i oczekujemy ich od Niego, z drugiej zaś słuchamy Jego przykazań”. Więcej o usprawiedliwieniu, łasce i wolnej woli jest na stronie o predestynacji.

Zarzuty i odpowiedzi

„Socynianie przeczą więc przebłaganiu przez Chrystusa.”

Przeciwnicy zarzucali im to raz po raz. Socynianie to odrzucili. Uczą, że Chrystus przebłaga za grzechy świata; przeczą tylko, że przebłagać to to samo, co zapłacić. Sozzini pisze przeciw Wolanowi:

„Albowiem o samym Bogu mówi się, że przebłaga za nasze grzechy, i rzeczywiście przebłaga; a jednak sam Bóg nie czyni zadość swojej sprawiedliwości, ani nie może. Że więc Chrystus swoją śmiercią przebłagał za nasze grzechy, łatwo przyznaję; choć stanowczo przeczę, że tą samą śmiercią uczynił zadość sprawiedliwości Bożej za nasze grzechy.”

Fausto Sozzini, O naturze Jezusa Chrystusa (De Jesu Christi natura) — Druga odpowiedź na wszystko, co Wolan przeciwstawił poprzedniej odpowiedzi › Przebłaganie za grzechy i zadośćuczynienie

A Szlichtyng odpowiedział na zarzut Meisnera, że socynianie zmyślają, jakoby Chrystus został posłany tylko po to, by udoskonalić Prawo, nie po to, by przebłagać za grzechy świata:

„Daleko od nas, abyśmy kiedykolwiek wpadli na myśl zaprzeczenia, że Chrystus przyszedł przebłagać za grzechy świata; a cóż dopiero, abyśmy temu przeczyli z tego powodu. Wprawdzie zarzucić nam to mógłby właśnie ten, kto sam zaprzeczyłby, że Chrystus przebłagał za grzechy świata, gdyby fałszywie nie wierzył, że Chrystus odcierpiał za nasze grzechy karę.”

Jonasz Szlichtyng, O Trójcy Świętej (De SS. Trinitate … adversus Balthasarem Meisnerum Disputatio, 1637) — O artykułach fundamentalnych › I. O Trójcy

„Katechizm sam mówi przecież o ofierze zastępczej.”

To prawda i pokazuje, że socynianie nie unikali języka Pisma. Gdy Katechizm Rakowski wyjaśnia, co znaczy „umarł za nas”, wymienia dwa znaczenia, które sprowadzają się do tego samego. Pierwsze brzmi:

„Sens jest podwójny, a jednak sprowadza się do tego samego: jeden, że Chrystus był za nas niejako zastępczą ofiarą. Byliśmy bowiem z powodu naszych grzechów poddani wiecznej śmierci; on zaś, by nas od niej uwolnić i wyjednać nam ich odpuszczenie, podjął śmierć krzyżową, będąc, jak przystało takiej ofierze, wolny od wszelkiego grzechu.”

Katechizm Rakowski — O przykazaniach i obietnicach Chrystusa › Krytyka nauki o zadośćuczynieniu › Świadectwa Pisma o śmierci Chrystusa i ich wykładnia

Katechizm mówi tu o ofierze w sensie ofiar Prawa, nie o zapłacie. Dodaje natychmiast, że z tych słów „nie da się wyprowadzić żadna wymiana równoważnych wartości”, i uzasadnia to zwierzętami ofiarnymi, które zabijano za ludzi popełniających grzechy i dlatego składano „nie dla prawdziwego wyrównania rachunku grzechu, lecz dla odpuszczenia”. Sozzini sam był w wyrażeniu surowszy i odrzucał wykładnię w naszym miejscu. W rzeczy samej obaj są zgodni: ofiara Chrystusa zjednuje odpuszczenie, nie płaci żadnego długu.

„Bez kary Bóg nie traktuje grzechu poważnie.”

Socynianie nie przeczyli powadze grzechu. Grzech czyni według ich nauki człowieka winnym śmierci wiecznej, a kto się nie nawraca, temu ona przypada. Właśnie dlatego kładą cały nacisk na to, aby grzech ustał. Nauka, według której wszystkie grzechy, także przyszłe, są już zapłacone, traktuje w ich oczach grzech mniej poważnie niż nauka, według której odpuszczenie dotyczy tylko tego, kto od grzechu odstaje (zob. wyżej: Skutek: przyzwolenie na grzech).

„Chrystus jest więc tylko nauczycielem i wzorem.”

Socynianie nigdy nie nazywali Chrystusa tylko nauczycielem. Jest według ich nauki Prorokiem, który doskonale ogłosił wolę Bożą i przypieczętował ją swoją krwią; Arcykapłanem, który w niebie staje za nami przed Bogiem; i Królem, któremu Bóg dał wszelką władzę w niebie i na ziemi, aby ratować swoich od śmierci wiecznej. To, że daje życie wieczne, a nie tylko je obiecuje, jest jądrem tezy Sozziniego przeciw Covetowi. Socynianie przeczą jedynie temu, że zapłacił Bogu dług. W swoim piśmie o usprawiedliwieniu Sozzini wyjaśnia, że Chrystus „przez przelanie swojej krwi i żadną inną drogą doszedł do owej najwyższej mocy”, dzięki której ratuje od śmierci wiecznej wszystkich, którzy Mu są posłuszni; dlatego Jego krew oczyszcza nas z grzechów.

„Kto wierzy w zadośćuczynienie, nie jest więc chrześcijaninem.”

Tego wniosku socynianie nie wyciągnęli, chociaż ich przeciwnicy często wyciągali go odwrotnie przeciw nim. Sozzini pisze w swoim komentarzu do Pierwszego Listu Jana, że opinia o zadośćuczynieniu jest ciężkim błędem, lecz nie odbiera Jezusowi bycia Chrystusem:

„Jeśli na przykład ktoś wierzy, że urzędem Chrystusa było zadośćuczynić za nasze grzechy sprawiedliwości Bożej, a teraz jest nim doprowadzać owo zadośćuczynienie oraz jego moc i skuteczność do właściwego mu skutku i celu, ten bez wątpienia będzie bardzo błądził, jak zresztą większość dziś błądzi; lecz to fałszywe mniemanie o urzędzie Jezusa mimo to nie odbiera samemu Jezusowi tego, że jest Chrystusem.”

Fausto Sozzini, Komentarz do Pierwszego Listu św. Jana Apostoła (Commentarius in Epistolam Johannis Apostoli Primam) — Wiara, która zwycięża świat › Fałszywe mniemania o urzędzie i godności Chrystusa

Słowa kluczowe

Duża część sporu zależy od kilku słów Biblii. Poniższe zestawienie podsumowuje, co one znaczą i jak socynianie je odczytywali.

• hilastērion (Rz 3,25), środek przebłagania, w Biblii Gdańskiej „ubłaganie”. W greckiej Biblii tak nazywa się pokrywę arki przymierza, na którą w Dzień Przebłagania kropiono krew (Kpł 16,15; Hbr 9,5). Było to miejsce, w którym Bóg okazywał się łaskawy, a nie środek płatniczy.
• hilasmos (1 J 2,2; 4,10), przebłaganie, w Biblii Gdańskiej „ubłaganie”, oraz hilaskesthai (Hbr 2,17), przebłagać. Według Sozziniego słowa te oznaczają, że grzechy nie ponoszą zasłużonej kary, a nie że ktoś rozgniewany zostaje ułagodzony. Podmiotem przebłagania jest Bóg, który posyła Syna, oraz wywyższony Chrystus.
• katallassein (2 Kor 5,18–20; Rz 5,10), pojednać. W Nowym Testamencie to Bóg pojednuje ludzi z sobą; nigdzie nie mówi się, że Bóg został pojednany z ludźmi.
• lytron (Mk 10,45; Mt 20,28), okup, i antilytron (1 Tm 2,6). Obraz z wykupu jeńców. Podkreśla koszt wyzwolenia; odbiorcy ceny Pismo nigdy nie wymienia.
• hyper i anti, „za”. Większość miejsc o śmierci Chrystusa używa hyper, na rzecz, ze względu na (Rz 5,8; 1 Kor 15,3). Anti natomiast rzeczywiście znaczy zamiast. Stoi w Mk 10,45 (lytron anti pollōn) i tkwi w 1 Tm 2,6 w słowie antilytron; tu leży najmocniejsze językowe oparcie strony przeciwnej. Sozzini odpowiada na to przez obraz wykupu, w którym nie ma odbiorcy ceny (zob. część o odkupieniu i okupie). To, że za nasze grzechy nie może znaczyć w miejsce naszych grzechów, było dla Sozziniego i Katechizmu najwyraźniejszą wskazówką, że „za” oznacza tu przyczynę i cel.

Oddźwięk: Grocjusz, Crell i następstwa

Książka Sozziniego wywołała debatę, która do dziś nie została zamknięta. Katechizm Rakowski (polski 1605, łaciński 1609) przejął jego naukę i uczynił ją wyznaniem Braci Polskich. Strona przeciwna odpowiedziała licznymi pismami polemicznymi. Najbardziej znane pochodzi od holenderskiego prawnika Hugona Grocjusza, który w 1617 roku opublikował Obronę wiary katolickiej o zadośćuczynieniu Chrystusa przeciw Faustowi Socynowi z Sieny. Grocjusz chciał bronić zadośćuczynienia, lecz zrobił to w nowy sposób: nie rozumiał Boga jako wierzyciela, któremu płaci się dług, lecz jako władcę, który dla porządku swego państwa wystawia na Chrystusie przykład kary, aby przebaczenie nie osłabiło prawa. Z socyniańskiego punktu widzenia przyznał tym samym część zarzutów Sozziniego.

Johannes Crell, rektor Akademii Rakowskiej, odpowiedział Grocjuszowi w 1623 roku obszernym pismem, w którym bronił racji Sozziniego. Spór nie ograniczył się do Polski. Pisma socyniańskie wydrukowano zbiorowo w Amsterdamie po wypędzeniu Braci Polskich z Polski (1658–1660) i czytano je w Niderlandach, Anglii i Niemczech.

To, co socynianie dali chrześcijaństwu do przemyślenia, daje się streścić słowami Sozziniego. Na końcu drugiej części swojej książki, po przejściu przez miejsca o odkupieniu, wymienia on jedyną przyczynę naszego zbawienia:

„Przyczyny pobudzającej w naszym zbawieniu nigdy jednak nie zdołasz wynaleźć żadnej poza czystą hojnością i łaskawością Boga. Nie znajdziesz też żadnej przyczyny, bez której Bóg nie zostałby skłoniony do ofiarowania nam odpuszczenia grzechów, a którą można by w jakikolwiek sposób rozważać poza samym Bogiem. Lecz wszystko, o czym można w jakiś sposób powiedzieć, że jest poza samym Bogiem, a co współdziała w zjednaniu nam zbawienia, albo służy do poruszenia nas, albo jest warunkiem, którego Bóg od nas wymaga, jeśli chcemy dostąpić ofiarowanego zbawienia, albo wreszcie jest narzędziem, przez które On sam doprowadza do końca swą niezmierną dobroć względem nas.”

Fausto Sozzini, O Jezusie Chrystusie Zbawicielu (De Jesu Christo Servatore) — Część druga: Odkupienie jako mowa przenośna › 1 J 2,12

• Trójca — czy Bóg jest trzema osobami?
• Preegzystencja — czy Jezus żył przed swoim narodzeniem?
• Grzech pierworodny
• Predestynacja
• Fausto Sozzini — życie i dzieło
• Bracia Polscy