Objaśnienie początku Ewangelii Jana

„Na początku było Słowo” — mało które zdanie Biblii tak głęboko ukształtowało chrześcijańską naukę o Bogu jak początek Ewangelii Jana. Od czasów starożytnego Kościoła uchodzi ono za koronny dowód, że Chrystus jest wieczną osobą boską, która przed wszelkim czasem była u Ojca, stworzyła niebo i ziemię, a w Maryi „ciałem się stała”. Faust Socyn podjął się wykładu tego tekstu w jednym ze swoich najwcześniejszych pism, ponieważ widział w nim, jak sam mówi, „Achillesa” strony przeciwnej: najmocniejszy argument, na którym opierała się nauka o Trójcy. Jeśli uda się wyjaśnić ten tekst inaczej i lepiej, z samego Pisma, nauka ta straci swój najmocniejszy fundament.

Wprowadzenie

Objaśnienie Socyna opiera się na kilku myślach, przeprowadzonych z wielką jasnością. „Słowo” nie jest dla niego wieczną istotą boską, lecz samym człowiekiem Jezusem Chrystusem, który narodził się z Maryi. Nazywa się On „Słowem”, ponieważ przez Niego objawiło się słowo Boże, Ewangelia — tak jak Jan Chrzciciel nazwany jest „głosem”, a Aaron „ustami” Mojżesza. Wszystkie imiona Chrystusa oznaczają Jego urząd, a nie jakąś ukrytą naturę.

„Początek” to nie wieczność, lecz początek Ewangelii, gdy Jan Chrzciciel zaczął przepowiadać. To, że Słowo było „u Boga”, znaczy według Socyna: Jezus w swoim przeznaczeniu był wtedy jeszcze znany jedynie Bogu, a nie ludziom. Chrystus nazywa się „Bogiem”, ponieważ Bóg przekazał Mu boską moc, władzę i cześć; jedynym najwyższym Bogiem jest sam Ojciec. Słowa „Wszystkie rzeczy przez nie się stały” i „świat przezeń uczyniony jest” odnoszą się do nowego, duchowego stworzenia, do odnowienia ludzi przez Ewangelię, a nie do stworzenia nieba i ziemi.

Szczytem wywodu jest werset 14. Greckie egéneto może równie dobrze znaczyć „był”, jak „stał się”, co Socyn pokazuje na przykładzie Łk 24,19 — miejsca, które także Biblia Gdańska oddaje słowem „był”. Jan nie mówi więc, że jakaś istota boska stała się ciałem, lecz że Słowo było ciałem: człowiekiem słabym, wzgardzonym i śmiertelnym. Właśnie w tym okazuje się moc Boża, która przez takiego człowieka dokonała tak wielkich rzeczy. Także „jednorodzony” oznacza według hebrajskiego sposobu mówienia nie zrodzenie z istoty Boga, lecz syna jedynie umiłowanego, tak jak Izaak nazwany jest „jedynym” synem Abrahama, choć Abraham miał też Izmaela.

Socyn pisze bez ozdób retorycznych, ale z żarem. W dłuższej dygresji zestawia naukę o Bogu, który stał się ciałem, z nauką o przeistoczeniu chleba eucharystycznego: obu broni się, wbrew Pismu, rozumowi i zmysłom, odwołaniem do niepojętej tajemnicy. Wyraża nadzieję, że jak nauka o przeistoczeniu została już jawnie zdemaskowana, tak kiedyś i ta druga okaże się w oczach wszystkich wymysłem ludzkim. Zarazem jego przedmowa kończy się godnym uwagi zdaniem: tych, którzy odrzucą jego wykład, nie potępi jako heretyków i nie odmówi im braterstwa, byle tylko przestrzegali przykazań Chrystusa.

O powstaniu

Pismo uchodzi za jedną z najwcześniejszych prac Socyna. Według obecnego stanu badań powstało zapewne w latach 1562/63, podczas jego pobytu w Zurychu i Bazylei, a więc niedługo po śmierci stryja, Lelia Sozziniego (maj 1562); po raz pierwszy wydano je bez nazwiska autora, prawdopodobnie w 1568 r. w Siedmiogrodzie. Jak sam mówi, Socyn napisał je na prośbę przyjaciół, i to, jak zaznacza na końcu, „w ostatnich dniach, w wykradzionych godzinach”; przyjaciele nie znosili dalszej zwłoki. Wydał je bez swego nazwiska, ponieważ chciał najpierw usłyszeć sąd innych. Wśród antytrynitarzy w Siedmiogrodzie i w Polsce rozeszło się szeroko. Na końcu druku stoi dziewięć zarzutów Marcina Czechowica, kaznodziei lubelskiego, przeciw wykładowi słów „u Boga” jako „znany jedynie Bogu”, oraz krótkie odpowiedzi Socyna; pokazują one, że wykład ten był żywo omawiany także w samym zborze Braci Polskich.

Słowo wstępne

Przedmowa do objaśnienia pierwszej części pierwszego rozdziału Jana, to jest do wersetu 15.

Zaiste wiele jest rzeczy, w których świat chrześcijański wciąż jeszcze jest ślepy, a może i więcej, niż ktokolwiek mógłby uwierzyć czy choćby pomyśleć. Gdy to dostrzegłem, nieraz postanawiałem, ufając pomocy i wsparciu Bożemu, odsłonić na piśmie i obalić niektóre z tych błędów, które najsilniej panują niemal we wszystkich Kościołach, jakie widzimy poświęcone Chrystusowi, a zwłaszcza te, które, jak widziałem, prawie przez nikogo niedostrzeżone, pozostawały całkiem ukryte. I gdy tak rozważałem to w sobie, oto — czemu doprawdy nie mogłem się dość nadziwić — niektórzy z moich przyjaciół, ludzie bardzo pobożni i najbliżsi memu sercu, którym nigdy nie śmiałem niczego odmówić, zaczęli mnie prosić, a raczej usilnie błagać i zaklinać, abym zechciał w tym czasie napisać coś o Bogu i o Jego Chrystusie, to jest, abym spróbował obalić fałszywe mniemania, jakie chrześcijanie powszechnie powzięli o ich naturze czy substancji, a zarazem dowieść mocnymi racjami prawdy, którą — jak nie bez powodu sądzili — znają nieliczni, owszem, bardzo nieliczni. Choć ich prośby mnie przemogły, nie przestawałem ich jednak upominać, że lepiej byłoby zająć się innymi sprawami, które by zarazem bardziej służyły pobożności, a ludziom naszego wieku były nie mniej nieznane. A radziłem tak przede wszystkim z tej przyczyny, że widziałem, iż wprawdzie królestwo rzymskiego Antychrysta wszyscy burzą i pustoszą, a świątynie bożków są obalane, lecz że tymczasem królestwo Chrystusa się nie podnosi, a Jego świątyni nie tylko nikt nie buduje, ale nikt nie przygotowuje nawet zaprawy i kamieni do jej budowy. Oni odpowiadali, że to, co mówię, bardzo im się podoba, wszystkie bowiem siły naszego ducha i umysłu powinny zmierzać do tego, byśmy służyli chwale Boga i Chrystusa oraz pożytkowi bliźniego; nie potrafią jednak nawet pomyśleć niczego, co mogłoby być dla kogokolwiek pożyteczniejsze albo bardziej pomnożyć chwałę Boga i Chrystusa, niż gdyby całkowicie zniesiono tak zakorzenione urojenia, które ludzie wymyślili o ich naturze i substancji. W ten bowiem sposób nie tylko otworzy się droga do zrozumienia bardzo wielu innych rzeczy największej wagi, lecz także Żydów i Turków będzie można pozyskać dla religii chrześcijańskiej, ich, których te potworne mniemania, uważane za pewniki wiary chrześcijańskiej, zawsze odstraszały od jej przyjęcia. Nakłonili mnie więc, abym spisał, co o tej sprawie sądzę. Dlatego wybrałem sobie do wykładu tę część pierwszego rozdziału ewangelisty Jana, którą w Kościele rzymskim księża ofiarnicy zwykli odmawiać na zakończenie tak zwanej mszy. Skoro bowiem jej fałszywy wykład wydaje się źródłem wszelkiego błędu i jest jakby Achillesem tych, którzy swymi sofizmatami okryli ciemnością prawdę najoczywistszą, uznałem, że nie podejmę próżnego trudu, jeśli z jednej strony odsłonię jej prawdziwy sens przez wykład jak najprostszy, a z drugiej wytrącę ten oręż z rąk przeciwników. Tak bowiem nie tylko przedstawię swoje zdanie, lecz także niemało zachwieję zdaniem przeciwnym. Nie sądź jednak, że powiedzieliśmy tu wszystko, co mogłoby służyć do uchwycenia myśli Jana albo do umocnienia naszego zdania: większość bowiem pominęliśmy, niektórych rzeczy ledwie dotknęliśmy. W tym zaś, co niektórzy przed nami słusznie wyłożyli, staraliśmy się być zwięźli; obszerniejsi byliśmy tylko w objaśnianiu tego, czego prawdziwy sens, jak się zdaje, uszedł uwagi wszystkich bez wyjątku komentatorów (o ile tacy w ogóle byli).

Przy tym wzgardziliśmy niemal wszelką ozdobą wymowy, nie dlatego, byśmy sądzili — jak, o czym wiemy, niektórym się podobało — że wymowność wcale nie przystoi sprawom świętym; wierzymy raczej, że właśnie tu jest ona najbardziej potrzebna. Ponieważ jednak to, co nowe, samo w sobie wydaje się dość podejrzane, nie chcieliśmy podejrzeń pomnażać, jakbyśmy chcieli wabić ludzi do naszego zdania powabem słów. Dbaliśmy tylko o to, by nie wydawało się, że mówimy zupełnie po barbarzyńsku, aby nasz tak bardzo wykształcony wiek nie został odstręczony od czytania naszych pism zbytnią szorstkością mowy. Przytaczając zaś miejsca Pisma Świętego oraz słowa, które wzięliśmy sobie do objaśnienia, szliśmy (aby odjąć wszelką sposobność do oszczerstw) za dawnym przekładem, chyba że niekiedy zdawał się on zbyt daleko odchodzić od zdrowego wykładu. Imienia zaś naszego nie dodaliśmy; choć bowiem przebywamy w takich krajach, gdzie nie musimy się obawiać krzywdy ze strony ludzi, chcieliśmy jednak, zanim ujawnimy nasze imię, poznać sąd innych o tej naszej skromnej pracy, za przykładem Apellesa, owego najsławniejszego malarza, który ukryty za samym obrazem wystawiał swe dzieła na sąd przechodniów. Wiedz wreszcie, najlepszy czytelniku, że choć bardzo pragnę, by wszyscy przylgnęli do mego zdania, uważam je bowiem za równie prawdziwe, jak najpożyteczniejsze, to jednak tych, którzy je odrzucą, a nawet głośno ogłoszą je za najzgubniejsze, nie nazwę od razu heretykami ani nie odmówię uznania ich za braci, byle tylko według sił wypełniali przykazania Chrystusa, naszego jedynego prawodawcy, i starali się łagodnie przekonać nas świadectwami Bożymi. Bądź zdrów.

Prolegomena

Objaśnienie pierwszej części pierwszego rozdziału Jana, to jest do wersetu 15. Prolegomena.

Ponieważ to, co ma tu zostać powiedziane, jak zaznaczyliśmy w liście do czytelnika, w większej części jest nowe i w naszym wieku niesłychane, a przeto na pierwszy rzut oka wyda się może podejrzane, uznaliśmy za stosowne powiedzieć na wstępie kilka rzeczy, które mogą zarazem usunąć podejrzenie i niemało pomóc w zrozumieniu. Najpierw więc wszystko, co powszechnie się rozgłasza o Ebionie i Keryncie, przeciw którym Jan miałby napisać swoją Ewangelię, jako przeciw tym, którzy przeczyli, że Chrystus był przed swoją matką, uznane zostanie za wymysł. Albowiem pomijając to, że nie przytacza się na dowód tego niczego gruntownego, nie brak skutecznych racji, które zmuszają do innego zdania. Najpierw jednak trzeba wskazać przyczynę i źródło tego błędu: było nim fałszywe wyobrażenie niektórych ludzi. Widząc, że Jan na początku swej Ewangelii nazywa Chrystusa zarówno Słowem, jak i Bogiem, i słysząc od niego, że świat przez Niego został uczyniony, a nie umiejąc przy tym uchwycić prawdziwego celu ewangelisty, zaczęli wymyślać w swoim umyśle nie wiem co wyższego i bardziej boskiego, niż Jan chciał wyrazić: mianowicie, że Chrystus jest wiecznym Synem Bożym, we wszystkim równym Bogu Ojcu, i drugą (jak sami mówią) osobą w Trójcy, owszem, samym Bogiem wszechmogącym. Gdyby jednak tak się rzeczy miały, Pismo Boże z pewnością gdzieś by tego nauczało jasno, otwarcie i bez zasłon i zawiłości słownych. Byłoby przecież dziwne, gdyby Jan i pozostali ewangeliści i apostołowie w sprawie tak wielkiej wagi — utrzymują bowiem, że jest to nie tylko konieczne do zbawienia, lecz że stanowi głowę i fundament całego naszego zbawienia — nigdzie nie napisali zgoła niczego, co byłoby jasne i otwarte, zwłaszcza że zajmują się opisywaniem wielu innych rzeczy, o wiele mniejszej wagi i bynajmniej nie tak koniecznych do zbawienia. A gdyby nawet inni to pominęli, z pewnością odnotowałby to Łukasz, pisarz najstaranniejszy, który z wielką pilnością (jak sam wyznaje, Łk 1,1–3) wszystko od początku zbadał i dokładnie, po porządku napisał o Chrystusie; a przecież nie tylko w jego Ewangelii, ale i w spisanych przez niego Dziejach Apostolskich widzisz o tych rzeczach zdumiewające milczenie. Zaiste więc wyrządzają wielką krzywdę i jemu, i innym pisarzom świętym, skoro milcząco twierdzą, że ci albo pominęli, albo tylko niejasno zaznaczyli coś, co do zbawienia rodzaju ludzkiego jest w najwyższym stopniu konieczne. Ponadto mniemanie, jakie powszechnie ma się o Chrystusie, w pełni obala i to, że dla uwolnienia od naszych grzechów nie mieliśmy przyjąć innego pomazańca Bożego, czyli Mesjasza, jak tylko tego, którego opisali i obiecali prorocy, to jest pochodzącego z nasienia Dawidowego i sługę najwyższego Boga naszego, Jehowa. Nie należy też pomijać, że gdy w Nowym Testamencie napisano, iż przez Chrystusa uczyniony został świat i wszystko zostało stworzone, nie trzeba tego odnosić do pierwszego stworzenia tego cielesnego świata, jak to oni powszechnie czynią, lecz do zbudowania duchowego królestwa samego Chrystusa (które jest odnowieniem świata). Chrystus bowiem jest królem duchowym, a nie cielesnym, ustanowionym przez naszego Boga, aby budował, czynił i stwarzał to swoje duchowe królestwo, którym jest Jego Kościół. „Mojżesz bowiem — mówi autor Listu do Hebrajczyków — był wierny w całym domu Jego jako sługa, Chrystus zaś został postawiony nad Jego domem, którego domem jesteśmy my” (Hbr 3,5–6). Co zaś do Ebiona i Kerynta, z nienawiści do których Jan miał pisać, to wydaje się to dalekie od wszelkiej prawdy. Po pierwsze bowiem zdanie Kerynta i Ebiona (jeśli Ebion był w ogóle jakimś określonym człowiekiem) było zupełnie inne, niż się powszechnie pisze w naszym wieku i pisało w wiekach minionych, jeśli wierzymy bardzo dawnemu pisarzowi Ireneuszowi. Ten bowiem, przedstawiając naukę obu, nawet nie wspomina, jakoby przeczyli, że Chrystus, czyli Słowo Boże, istniał przed Maryją; owszem, gdy mówi o Keryncie, zdaje się dawać do zrozumienia coś przeciwnego, a raczej wprost to mówić, jeśli ktoś nieco staranniej rozważy jego słowa. Po wtóre nie jest prawdopodobne, by Jan tak wielką rzecz tak lekko pominął milczeniem i nie wspomniał tych heretyków albo ich herezji, przeciw której pisał, przynajmniej gdzieś, czy to milcząco, czy otwarcie, i jej nie potępił. Skoro zaś tego nie uczynił — dlaczego przynajmniej gdzieś zupełnie otwarcie nie świadczy, że sam Chrystus jest z natury zarazem Bogiem i człowiekiem albo że istniał już, zanim narodził się z Maryi? Dlaczego w sprawie tak wielkiej wagi, której nieznajomość sprowadza śmierć wieczną, chciał być tak niejasny i skąpy w słowach? Że zaś Jan, pisząc, nie miał na nich żadnego względu, wynika już stąd, że pod koniec swej historii, zdając sprawę, dlaczego spisał znaki Jezusa albo (jak chcą inni) całą historię, mówi, że nie było innej przyczyny, jak ta, abyśmy wierzyli, że Jezus jest Chrystusem, Synem Bożym, i wierząc mieli życie wieczne (J 20,31). W tym bowiem miejscu stosowne byłoby dla ewangelisty dopisać coś przeciw tym zgubnym heretykom; mógłby był bowiem powiedzieć tak: „To jest napisane, abyście wierzyli, że Chrystus jest wiecznym Synem Bożym, tej samej co On substancji i we wszystkim Mu równym, owszem, samym naszym jedynym Bogiem, i abyście wierząc mieli życie wieczne”. Ale, wierz mi, ten początek Ewangelii Jana nie kryje w sobie tak ukrytych znaczeń, jak się powszechnie sądzi; trudnym do zrozumienia uczynili go nam raczej owi subtelni i głębocy spekulanci swymi wykrętami, jakimiś dziwacznymi wymysłami i igraszkami subtelności, które wszystkie zaiste są człowieka chrześcijanina najzupełniej niegodne. Ale po cóż więcej słów? Od tych, którzy natrafią na to nasze pismo, żądamy i domagamy się tylko tego, aby wyzbywszy się wszelkiego fałszywego uprzedzenia, nie wzbraniali się go przeczytać i osądzali je wolnym sądem według słowa Bożego, zanosiwszy przedtem do Boga najgorętsze modlitwy; tylko w ten bowiem sposób dojdą do prawdy.

Objaśnienie J 1,1–14

Werset 1: „Na początku było Słowo”

„Na początku było Słowo.” Ci, którzy w tym miejscu słowem „początek” chcą oznaczać wieczność Chrystusa, już przez to samo zostają przekonani o najoczywistszym błędzie, że ich mniemania nie wspiera żaden autorytet ani Starego, ani Nowego Przymierza. Nigdzie bowiem nie znajdziesz w Piśmie Świętym, by słowa „początek” używano na oznaczenie wieczności. Dlatego powiemy, że słowo „początek” w tych słowach odnosi się nie do wieczności, lecz do porządku tych rzeczy, które Jan zamierza napisać o Jezusie Chrystusie, najumiłowańszym Synu Bożym; naśladuje w tym Mojżesza, który, spisując swoją historię, także od tego słowa „początek” wziął swój początek (Rdz 1,1). I doprawdy dziwne jest, że choć niemal wszyscy teologowie zgodnie świadczą, iż nie można znaleźć lepszego i pewniejszego sposobu wykładu, niż gdy Pismo Święte wykłada się samym Pismem Świętym, to jednak w tym miejscu, zapomniawszy o sobie, żegnają się z powagą Pisma Bożego i oddają się swoim snom. Jak więc Mojżesz, zamierzając opisać stworzenie tego dawnego świata, powiedział „Na początku” ze względu na to, co miał potem powiedzieć, jak gdyby mówił: na początku, najpierw i przed wszystkim stworzył Bóg niebo i ziemię — co, powiedziane w skrócie, rozłożył potem na części — tak i Jan, zamierzając pisać o świecie duchowym, stworzonym przez Chrystusa, użył tego słowa oznaczającego porządek, a nie znamienia wieczności, abyśmy zrozumieli, że to Słowo było nie od całej wieczności, lecz przed wszystkimi stworzonymi rzeczami nowego świata; i chciał w niewielu słowach ująć to, co potem obszerniej opowie. I jak Mojżesz mówi nie o początku jakiejkolwiek rzeczy stworzonej, lecz tylko tej, która powstała wraz z początkiem świata — tego, mówię, widzialnego, nie niewidzialnego — przez co i ów początek trzeba rozumieć jedynie o widzialnych rzeczach stworzonych, tak i Jan, mówiąc „na początku”, miał na myśli początek tych rzeczy, o których zaczął mówić, a nie wszystkich, które istniały na długo przedtem.

Objaśnienia komentatorów co do tego słowa „Słowo” są ponadto rozbieżne. Zgadzają się jednak w tym, że Słowo jest jakimś wiecznym Synem Bożym, bez żadnego początku, jako zrodzony przed wszystkimi wiekami i (by użyć ich słów) współwieczny, współistotny i we wszystkim równy Ojcu, druga osoba w Trójcy. To i inne tego rodzaju rzeczy, do których okazji dostarczyło im greckie słowo lógos, wymyślają wprawdzie (jak im się zdaje) dowcipnie i szczęśliwie. Ponieważ jednak wszystko to nie tylko sprzeciwia się Pismu Świętemu, tak Starego, jak i Nowego Przymierza, ale i samo z sobą się nie zgadza, owszem, w dużej części okazuje się śmieszne, dzieje się — o boleści! — że przenajświętsza i najbardziej boska religia Jezusa Chrystusa jest w najwyższym stopniu pośmiewiskiem dla Żydów, dla Turków i wreszcie dla wszystkich postronnych. Cóż więc? Jan przez imię „Słowo” rozumie samego Pana Jezusa Chrystusa, Syna Bożego, mianowicie owego człowieka, który za panowania Augusta narodził się z Maryi Panny, i to nie ze względu na jakąś Jego naturę czy substancję, lecz jedynie z powodu urzędu, który ten Syn Boży sprawował, wykładając ewangeliczne słowo swego Ojca. Chrystus bowiem (co do swojej natury i substancji) w niczym by nam nie pomógł, gdyby nie odsłonił tajemnicy Ewangelii.

Należy zresztą zauważyć, że jest to sposób mówienia właściwy samemu Janowi (Jan ma bowiem pewne swoiste zwroty, których nie używa nikt inny spośród pisarzy kościelnych). Nigdzie bowiem w Piśmie Świętym nie zdołasz znaleźć, by Chrystusa nazwano Słowem, z wyjątkiem samego Jana; a uczynił to on nie z innej przyczyny, jak tylko dlatego, że dziełem samego Chrystusa stało się wiadome słowo Ewangelii, które przedtem było ukryte. Zachodzi tu zarazem metafora i metonimia. Metafora polega na tym, że jak przez słowo człowieka poznaje się jego wolę, tak przez Chrystusa objawia się cała wola Boża. Chrystus bowiem przemówił do nas (J 1,18) i tajemnicę oraz postanowienie Boże o wiecznym odkupieniu ludzi, wyniesione z łona Ojca, jako pierwszy objawił rodzajowi ludzkiemu. Stąd też jest miejsce na metonimię, ponieważ Chrystus jest sprawcą owego słowa, które par excellence (kat’ exochḗn) może szczycić się tą prostą nazwą, jako pożyteczniejsze i znakomitsze od wszystkich innych. Jak więc Chrystus raz, posługując się metaforą, nazywa siebie winnym krzewem, pasterzem i drzwiami, ponieważ można Go bardzo trafnie porównać z krzewem winnym, z pasterzem i z drzwiami, to znów, mówiąc metonimicznie, powiada, że jest prawdą, życiem, zmartwychwstaniem, gdyż jest sprawcą i dawcą tego wszystkiego, tak i Jan tu oraz w Apokalipsie (Ap 19,13) (które to miejsce prosimy przeczytać) nazywa tego człowieka, Chrystusa Jezusa, posługując się zarazem metaforą i metonimią, Słowem Bożym; takich zaś sposobów mówienia pełni są wszędzie zarówno pisarze święci, jak i świeccy.

Owszem, aby dla wyjaśnienia tej rzeczy posłużyć się ze względu na niewykształconych przykładami jak najbardziej stosownymi: widzimy, że Jana Chrzciciela nazwano w Piśmie Świętym „głosem” (J 1,23), co z pewnością w żaden sposób nie oznacza jego substancji czy natury, lecz tylko urząd, który sprawował, gdy wołając na pustyni, wzywał wszystkich do pokuty. Także Aaron zostaje dany przez Pana Mojżeszowi za usta (Wj 4,16); czyż powiemy, że odnosi się to do substancji czy natury samego Aarona? Cóż można by uznać za bardziej niedorzeczne? Czyż nie jest jasne, że należy to rozumieć o urzędzie, który miał pełnić, przemawiając za Mojżesza do faraona i do ludu izraelskiego? Cóż więc dziwnego, jeśli i Chrystusa nie ze względu na Jego substancję czy naturę, lecz z powodu urzędu, który na ziemi sprawował niejako w zastępstwie Boga, nasz ewangelista, który w tych sposobach mówienia przedziwnie się lubuje, nazywa Słowem Bożym? Ktoś mógłby może nie bez racji sądzić, że uczynił to tym chętniej, iż postanowiwszy przedstawić stworzenie nowego i duchowego świata (jak już powiedzieliśmy), chciał Chrystusa Jezusa, przez którego stworzony został świat nowy, nazwać imieniem tej rzeczy, przez którą stworzony został ten dawny świat. Czytamy bowiem, że przez słowo Boże zostały uczynione niebo, ziemia i morze, i wszystko, co w nich jest; i jak Bóg przy swoim pierwszym stworzeniu dał przez swoje słowo istotom żywym życie i światło cielesne, tak gdy ludzie popadli w śmierć i wieczne ciemności, w niewymownym swym miłosierdziu stwarza przez to swoje Słowo świat na nowo, odnawia i przywraca w nich życie i światło duchowe. Najbardziej zaś do zrozumienia tego miejsca przyczynia się to, że wszystkie imiona czy przydomki, jakie znajdujemy nadane Chrystusowi, zostały Mu dane nie z powodu jakiejś Jego boskiej i wiecznej natury czy substancji, lecz jedynie ze względu na Jego urząd, władzę i godne podziwu dzieła przez Niego dokonane. Nazywa się Go bowiem Jezusem, Chrystusem, Nauczycielem, światłością, drogą, prawdą, życiem, drzwiami, pasterzem, krzewem winnym, chlebem, kamieniem, barankiem, rzecznikiem, pośrednikiem, kapłanem, zmartwychwstaniem, sprawiedliwością, nadzieją naszą i innymi imionami tego rodzaju.

Jak więc te imiona nie oznaczają jakiejś Jego natury czy substancji, tak i słowo „Słowo”, którym zostaje On w tym miejscu nazwany, nic takiego nie znaczy. I tu mimochodem trzeba opłakać nieuctwo, a raczej nędzę wielu, którzy, choć w wyroczniach Bożych prawie nigdy nie rozprawia się o jakiejś ukrytej naturze czy substancji Boga lub Chrystusa, usilnie się jednak trudzą i przedziwnie męczą, by pojąć wiele rzeczy bardziej ukrytych o naturze i substancji obu, to jest jakiej oni są natury i substancji; a zabiegając, by sami to osiągnąć, i usiłując innych tego uczyć — dobry Boże, na cóż się nie poważyli? Jakie sofizmaty, jakie dziwaczne wymysły narzucili prostemu ludowi zamiast Ewangelii? Jakie nauki, przedtem nieznane ludowi Bożemu, z pewnością bardziej platońskie niż chrześcijańskie, wprowadzili do Kościoła Chrystusowego? Ileż niezmiernych tomów napisali o tych rzeczach? Przez to i na prawdę, i na siebie samych sprowadzili większe ciemności; a nie stało się to bez najsprawiedliwszego sądu Bożego. Albowiem pomijając to, że bardzo trafnie można obrócić przeciw nim samym to, co sami często zwykli rzucać przeciw tym, którzy ich wymysłom przeczą: „Kto bada majestat, zostanie przytłoczony przez chwałę” (Prz 25,27), w tym ciężko pobłądzili, że niektórzy z nich, choć Pismo Święte wszędzie mówi jak najotwarciej o woli Bożej i o Jego obietnicach danych nam przez Chrystusa, woleli dniem i nocą oddawać się filozofii greckiej niż słowu Bożemu, a tę część, od której zależy zbawienie ludzi, albo zostawili nietkniętą, albo traktowali tak chłodno i sennie, że zdają się zajmować czymkolwiek innym. Nie wstępując bynajmniej w ich ślady, zostawmy niemal wszystkie dysputy o istocie Bożej, skoro wydają się bardzo mało przyczyniać do pobożności; co zaś On nam nakazał czynić i co nam obiecał, to pilnie badajmy; a gdy znajdziemy, gorliwie zachowujmy i mocno wierzmy, że się to spełni. Ale aby nasza mowa wróciła do tego, cośmy sobie na początku założyli, oto streszczenie: Jan, zamierzając pisać o naszym Panu Jezusie Chrystusie, Synu Bożym i Odkupicielu świata, a także o stworzonym przez Niego świecie duchowym i o tym świecie cielesnym, przez Niego w duchowy sposób odnowionym, zaczyna z dalsza, jeszcze przed Jego objawieniem, i mówi: „Na początku było Słowo”, to jest: Chrystus, Syn Boży, na początku Ewangelii, mianowicie w tym czasie, gdy Jan Chrzciciel zaczął wzywać lud izraelski do poprawy, i zanim przez przepowiadanie tegoż Chrzciciela stał się znany Żydom, już był, i był przez Boga przeznaczony do tego urzędu, to jest do objawienia Jego woli. Że bowiem początek Ewangelii trzeba liczyć od przepowiadania Chrzciciela, jasno wynika z Marka (Mk 1,1), na którym nasz ewangelista, co do słowa „początek”, się opiera. Jezus więc wprawdzie wywodził swój ród od Żydów i żył wśród nich, i to przez trzydzieści lat; znali Go z twarzy, a Jego imię nie było nieznane — czytamy przecież, że powszechnie nazywano Go Jezusem, synem Józefa (J 6,42) — ale że jest On Słowem i Chrystusem, to jest że Bóg przez Niego objawi swoją wolę całemu światu i wybawi ludzi od śmierci wiecznej, tego zupełnie nikt nie wiedział. I dlatego Jan dodaje:

„A ono Słowo było u Boga”

„A ono Słowo było u Boga.” To znaczy: Jezus, o ile jest Słowem Bożym, zanim objawił Go przepowiadaniem Chrzciciel, był znany jedynie Bogu. Stąd sam Chrzciciel nieco niżej powie: „Jać chrzczę wodą; ale w pośrodku was stoi, którego wy nie znacie. Tenci jest, który po mnie przyszedłszy”… (J 1,26–27). Owszem, i Chrzciciel wyznaje, że nie wiedział, kim jest Chrystus, gdy mówi: „A jam go nie znał; ale aby był objawiony Izraelowi, dlategom ja przyszedł, chrzcząc wodą” (J 1,31). Wiadomo zaś, że w Piśmie Świętym słowa „u” używa się w tym znaczeniu. W tym samym bowiem sensie sam Jan w pierwszym rozdziale Pierwszego Listu, którego początek rzuca na całe to miejsce najwięcej światła, pisze tak: „i zwiastujemy wam on żywot wieczny, który był u Ojca, i objawiony nam jest” (1 J 1,2). To zupełnie tak, jakby powiedział: zwiastujemy wam życie wieczne, którego dotąd żaden człowiek nie znał, jako że było znane jedynie Bogu, który postanowił was nim obdarzyć; teraz zaś stało się jawne dla wszystkich. Albowiem przez przepowiadanie, przez cuda, przez śmierć i zmartwychwstanie Syna Bożego, który wstępując do nieba, udzielił nam najobfitszych darów Ducha Świętego, a wreszcie przez najbardziej boskie głoszenie apostołów, owo wieczne i nieśmiertelne życie, przedtem przed wszystkimi zupełnie ukryte, stało się znane światu.

Jeśli zaś wolisz słowo „nam” odnieść tylko do apostołów i uczniów, którzy innym głosili Chrystusa (co ja zresztą bardzo pochwalam), to sens słowa „u” będzie jednak ten sam, mianowicie że życie wieczne, im objawione, było przedtem znane jedynie Bogu. Tak i Chrystus, zanim objawił swoją chwałę, był nieznany, jaki jest i jak wielki (J 2[,11]). O objawieniu zaś swojej chwały mówi się o Nim we właściwym sensie wtedy, gdy zaczął czynić znaki. Jeśliby zaś ktoś niezręcznie wykręcał się, że czym innym jest nie objawiać swojej chwały, a czym innym być nieznanym, odeprze go Chrzciciel, który mówi, że przyszedł, aby Jezus został objawiony Izraelowi (J 1[,31]). Jego słowa nie tylko obalają ten pusty zarzut, ale i czynią jasnym, że Jezus przed przepowiadaniem Chrzciciela był światu nieznany, tak iż słusznie, nie inaczej niż o życiu wiecznym, mówi się, że był wtedy u Boga (J 1[,1]). Ponadto Jego bracia, gdy Mu radzą, by odszedł z Galilei i udał się do Judei, posługują się tymi słowami: „Albowiem żaden nic w skrytości nie czyni, kto chce być widziany; przetoż ty, jeźli takie rzeczy czynisz, objaw się światu” (J 7,4). Widzisz: objawić się światu czy dać się poznać to nic innego, jak przez wspaniałe czyny pokazać swoją moc, która przedtem była ukryta, i zdobyć wśród ludzi głośne imię. Wreszcie, aby było widać, że te słowa „u Boga” wykłada się owymi, to jest „u ludzi” (w tym bowiem sensie bierzemy je w tym miejscu), nie od rzeczy będzie przytoczyć pewne słowa Łukasza, które powiedział o Jezusie: „A Jezus — mówi — pomnażał się w mądrości, i we wzroście i w łasce u Boga i u ludzi” (Łk 2[,52]); to tyle, co gdyby rzekł: przed obliczem Boga i ludzi.

„A Bogiem było ono Słowo”

„A Bogiem było ono Słowo.” To imię „Bóg” nie jest imieniem własnym jakiejś określonej substancji czy osoby, lecz imieniem władzy, potęgi i dobroczynności; i nie jest (jak mówią gramatycy) imieniem własnym, lecz pospolitym — co, nie wątpię, jest jak najlepiej wiadome wszystkim, którzy choćby koniuszkami warg skosztowali źródeł języków. W Piśmie Bożym zaś imię to par excellence (kat’ exochḗn), czyli, jak niektórzy mówią, przez antonomazję, przypisuje się jakby jako własne owemu najwyższemu sprawcy wszystkiego, Bogu, jako że jest On Panem i Sędzią wszystkich oraz źródłem, początkiem i dawcą wszelkich dóbr. Niekiedy jednak nazwę tę przypisuje się także rzeczom stworzonym, gdy przez owego pierwszego sprawcę wszystkiego zostają wyniesione do jakiejś funkcji, czci i władzy. Aniołowie bowiem i książęta, a także sędziowie w tym znaczeniu nazywani są bogami (Ps 8,6; 97,7; 82,6). Tak Mojżesz został ustanowiony bogiem nad faraonem, tak też został dany Aaronowi za Boga (Wj 21,6; 22,28; 7,1; 4,16). Skoro tak się rzeczy mają, cóż dziwnego, jeśli Chrystusa, Słowo Boże, nazywa się Bogiem, skoro nie tylko nam, nędznym śmiertelnikom, wyświadczył niezliczone dobrodziejstwa i stał się wodzem, sprawcą i dokonawcą naszego zbawienia i życia wiecznego, wyposażony, gdy przebywał na ziemi, w boską moc i władzę, lecz także potem został przez Boga wyniesiony ponad wszystkich ludzi i aniołów, ponad wszelką zwierzchność i władzę, uczyniony Panem nieba i ziemi i ustanowiony sędzią żywych i umarłych? Twierdzić zaś, że Chrystus jest tak Bogiem, iż jest owym najwyższym i najwznioślejszym sprawcą wszystkich rzeczy, który założył niebo i ziemię, to największe nieuctwo. W Piśmie Świętym bowiem tylko ów niewidzialny i wszechmogący Ojciec Jezusa Chrystusa, Jehowa, jest uczczony tym zaszczytem. Stąd Paweł mówi: „Bo choć są, którzy bogami nazywani bywają i na niebie, i na ziemi: (jakoż jest wiele bogów i wiele panów.) Ale my mamy jednego Boga Ojca, z którego wszystko” (1 Kor 8,5–6). Nie należy jednak sprowadzać Chrystusa do rzędu aniołów i innych ludzi, którzy zostali uczczeni tym imieniem Boga, ponieważ, jak już wyłożyliśmy, otrzymał od Boga daleko większą i znakomitszą władzę, cześć, chwałę i majestat, niż osiągnął ktokolwiek inny albo wszyscy razem, którzy zostali nazwani bogami, czy to spośród aniołów, czy spośród ludzi, jako że stał się głową i księciem ich wszystkich. Nic innego nie zamierza autor Listu do Hebrajczyków, gdy porównuje Chrystusa, Syna Bożego, z aniołami i z Mojżeszem; z tego porównania jasno wynika, że Chrystus nie mniej niż aniołowie i Mojżesz wszystko, co ma, zawdzięcza Bogu; a jednak, jak tamten mówi, „tem się zacniejszym stawszy nad Anioły, czem zacniejsze nad nie odziedziczył imię” (Hbr 1,4). Porównanie to bowiem upadłoby, gdyby Chrystus wszystko, co posiada, miał nie od Boga, lecz od siebie samego. A że Chrystus nie ma niczego, czego by nie otrzymał od Boga, można ponadto dowieść racją zupełnie oczywistą, która brzmi tak: cokolwiek ma ów człowiek Jezus, który narodził się z Maryi Panny, ma od Boga. Lecz Chrystus nie ma niczego, czego by prawdziwie i właściwie nie miał jako ów człowiek. A zatem Chrystus nie ma niczego, czego by nie otrzymał od Boga. Że zaś Chrystus nie ma niczego, czego by nie miał jako ów człowiek, jest moim zdaniem zupełnie jawne. Nie ma bowiem Chrystus niczego wspanialszego, niczego znakomitszego niż to, że wszyscy śmiertelnicy, owszem, nawet sami aniołowie mają Mu oddawać pokłon — czego, jak się zdaje, najmniej ktokolwiek mógłby mieć z daru i szczodrobliwości kogoś innego — a jednak Paweł poświadcza, że Bóg dał Mu to jako człowiekowi; a więc i wszystko inne, co mniejsze, ma bez żadnej wątpliwości jako człowiek, a co za tym idzie, otrzymał od Boga. Tak bowiem pisze Paweł o Chrystusie (Flp 2,9–10), powiedziawszy wcześniej, że był posłuszny aż do śmierci krzyżowej — co, jak wiadomo, z pewnością powiedziane jest o Nim jako o człowieku: „Dlatego też Bóg nader go wywyższył i darował mu imię, które jest nad wszystkie imię; aby w imieniu Jezusowem wszelkie się kolano skłaniało, tych, którzy są na niebiesiech i tych, którzy są na ziemi, i tych, którzy są pod ziemią”. Cóż można powiedzieć jaśniej, cóż otwarciej niż tymi słowami? Czyż ten, kto dał to, co większe, nie miałby dać tego, co mniejsze? Jeśli Chrystus otrzymał od Boga to, że ludzie oddają Mu pokłon, dlaczego mielibyśmy mówić, że nie otrzymał tego, by był ozdobiony imieniem Boga? I choć dla tych, którzy mają umysł zrównoważony, będzie to aż nadto wystarczające, by właściwie rozpoznać, w jakim sensie Chrystus nazywa się Bogiem, to jednak, by rzecz jaśniej zajaśniała, dodam jeszcze tych kilka słów. Gdy u Jana Żydzi oskarżali Chrystusa, że będąc człowiekiem, czyni siebie Bogiem, odpowiedział: „Izali nie jest napisano w zakonie waszym: Jam rzekł: Bogowie jesteście? Jeźliżeć one nazwał bogami, do których się stało słowo Boże, a nie może być Pismo skażone; a mnie, którego Ojciec poświęcił i posłał na świat, wy mówicie: Bluźnisz, żem rzekł: Jestem Synem Bożym?” (J 10,34–36). Tymi słowami Chrystus nie zaprzeczył, że jest Bogiem i Synem Bożym, owszem, potwierdził to; lecz wyjaśnił podstawę swego bóstwa i swego boskiego (że tak powiem) synostwa, i to jako pierwszą i najprawdziwszą; a ponieważ był człowiekiem, nie odważył się przypisywać sobie innego bóstwa czy boskiego synostwa niż to, które zostało Mu przez Boga przez poświęcenie użyczone jako człowiekowi. A jeśli kto dokładnie rozważy te Jego słowa, potwierdzają one jak najjawniej wszystko, cośmy powiedzieli w objaśnieniu tej części naszego miejsca. Chrystus jest więc Bogiem, ponieważ jest naszym Panem, księciem i dobroczyńcą, a wszystko to zawdzięcza Bogu, swemu Ojcu; tak bowiem mówi Piotr: „Niechajże tedy wie zapewne wszystek dom Izraelski, że go Bóg i Panem, i Chrystusem uczynił, tego Jezusa, któregoście wy ukrzyżowali” (Dz 2,36). Nic więc dziwnego, że ów Ojciec chwały nazywa się u Pawła Bogiem Pana naszego Jezusa Chrystusa (Ef 1,17). Ale cóż powiedzieć o tym, że sam Mistrz prawdy, Chrystus, własnymi ustami jasno to poświadczył: „Wstępuję do Ojca mego i Ojca waszego, i do Boga mego i Boga waszego” (J 20,17)? Cóż o tym, że teraz, posadzony po prawicy Boga, rządzi Jego Kościołem nie jako pierwotny sprawca i Pan, lecz jako namiestnik? Dlatego w dniu ostatecznym, gdy wszystko zostanie Mu poddane, odda królestwo Bogu, swemu Ojcu, i będzie Mu poddany, aby Bóg był wszystkim we wszystkich (1 Kor 15,27–28). Do tego dochodzi, że Chrystus nigdzie nie nauczał, iż jest owym jedynym Bogiem, sprawcą wszystkiego, lecz raczej we wszystkich swoich słowach i czynach zawsze oddawał wszelką chwałę i cześć Bogu, swemu Ojcu, wszędzie czyniąc Go sprawcą swego urzędu, władzy i chwały. Jeśli zaś ktoś zapyta, kiedy Chrystus otrzymał od Boga, swego Ojca, tak wyjątkowe dary, dla których słusznie nazywa się Bogiem, odpowiemy: jeśli pyta się o ową boską władzę odpuszczania grzechów na ziemi, rozkazywania przemożną mocą duchom nieczystym, wiatrom, morzu, burzom, chorobom, a wreszcie śmierci, i czynienia najwspanialszych, zgoła boskich i przedtem niesłychanych dzieł, a także o ową godną podziwu znajomość wszystkich rzeczy Bożych i najdoskonalsze poznanie tajemnej woli Bożej: wszystko to otrzymał już od samego początku (jak należy rozumieć ten początek, wyłożono wyżej); jeśli o chwałę, cześć i uroczyste zatwierdzenie pośrednika, czyli posła: przy chrzcie i na górze; jeśli zaś o ową najwyższą władzę w niebie i na ziemi: po śmierci krzyżowej, przy zmartwychwstaniu. Oto masz, w jakim sensie Chrystus jest Bogiem.

Werset 2: „To było na początku u Boga”

„To było na początku u Boga.” Nie bez powodu nasz ewangelista powtarza to, co powiedział wyżej; do tego bowiem zmierza i o to zabiega, abyśmy wierzyli, że Jezus, choć objawił się później i dopiero po przepowiadaniu Chrzciciela, przewyższa jednak samego Chrzciciela godnością i znakomitością urzędu, i że już wtedy był przez Boga przeznaczony do urzędu objawienia nam Jego woli, gdy Chrzciciel zaczął wzywać Izraela do pokuty. Wielkie bowiem było w Izraelu mniemanie o Janie Chrzcicielu, jak jasno widzi każdy, kto pism ewangelistów nie czyta zupełnie sennie i niedbale, tak że niekiedy uważano go za Chrystusa. Dlatego nasz ewangelista wkrótce powie o nim: „Nie byłci on tą światłością” (J 1,8). Po raz drugi więc twierdzi, że to Słowo było od początku u Boga, aby chwała i poważanie Chrzciciela oraz jego wcześniejsze w czasie przepowiadanie nie olśniły nam oczu tak, byśmy nie mogli dostrzec, kto prawdziwie jest Chrystusem i sprawcą naszego zbawienia, kto prawdziwym i najważniejszym posłańcem i wysłannikiem Bożym, którego słowom przede wszystkim mamy dawać niewątpliwą wiarę.

Werset 3: „Wszystkie rzeczy przez nie się stały”

„Wszystkie rzeczy przez nie się stały, a bez niego nic się nie stało, co się stało.” Tego ogólnego wyrażenia „wszystkie rzeczy” nie należy brać tak szeroko (jak to jednak widzimy powszechnie czynione), by obejmowało owo pierwsze stworzenie nieba i ziemi. Jan bowiem mówi w tym miejscu nie o tym cielesnym świecie, o którym najdoskonalej pisał Mojżesz, lecz (jak już powiedziano) o budowie świata duchowego, który wznosi się nie z rzeczy cielesnych, lecz duchowych, to jest słowem Ewangelii, przez które ludzie zostają odnowieni i w pewien duchowy sposób stworzeni na nowo. Słowa „wszystkie rzeczy” nie należy więc rozumieć tak bezwzględnie, by odnosić je do tych rzeczy doczesnych, lecz trzeba je zastosować do sprawy Ewangelii, wówczas już ogłoszonej i przyjętej, jakby Jan mówił: wszystkie te nowe, duchowe i boskie rzeczy, które widać, jak dzieją się u nas i na całym okręgu ziemi (w czasie bowiem, gdy Jan pisał historię Chrystusa, wielu już nawet spośród pogan doszło do Jego poznania i nawróciło się z ciemności do prawdziwej światłości, a inne godne podziwu dzieła widziano dokonywane posługą apostołów), nie skądinąd mają swój początek, jak tylko z przepowiadania Ewangelii Jezusa Chrystusa, i zostały uczynione dziełem i mocą Chrystusa. I choć nikt nie jest tego nieświadom, że wyrażenia ogólne najczęściej należy odnosić tylko do tego, o czym jest mowa, i że postawione bez dookreślenia często z konieczności trzeba zawężać, to jednak, by przyjść z pomocą niewykształconym, przytoczymy spośród tak wielu jeden, ale bardzo trafny przykład z Pisma Świętego. Znajdziesz mianowicie u Pawła takie słowa: „A tak jeźli kto jest w Chrystusie, nowem jest stworzeniem; stare rzeczy przeminęły, oto się wszystkie nowemi stały” (2 Kor 5,17). Cóż słyszę? Czyż naprawdę wszystko stało się nowe? Czyż niebo i ziemia, czyż drzewa, czyż wszystkie zwierzęta zostały odnowione? Bynajmniej. Nikt bowiem nie jest nieświadom, że to wszystko przez przyjście Chrystusa nie zmieniło swej dawnej natury czy substancji ani swoich właściwości; i nie o tym mówi apostoł, lecz o tym, co należy do religii, do czci Bożej, do Jego przymierza i obietnic, do naszych obyczajów i życia; i słusznie mówi, że wszystko to zostało odnowione. Nie inaczej nasz ewangelista powiedział, że wszystkie rzeczy zostały uczynione przez Chrystusa, nie wprawdzie niebo i ziemia i wszystko inne, co wcześniej zostało stworzone — cóż to bowiem ma wspólnego z jego zamiarem? — lecz twierdzi, że przez Chrystusa uczynione zostało wszystko to, o czym sam postanowił pisać (J 20,30; 21,25), a ponadto wszystko, co pominął, a co należało do omawianej sprawy, jak nawrócenie pogan i bardzo wiele dzieł samego Jezusa Chrystusa, które, jak wiemy, rozmyślnie pominął. Wszystko to więc zostało uczynione przez Chrystusa, a bez Niego nic się nie stało z tego, co należy do tego (że tak powiem) czynienia. Albowiem i On sam powiedział do swoich apostołów: „beze mnie nic uczynić nie możecie” (J 15,5); to miejsce objaśnia nasze jak najzgrabniej.

Werset 4: „W niem był żywot”

„W niem był żywot.” W żaden sposób nie należy tego rozumieć o naturalnym życiu istot żywych, które spoczywa w Bogu i o którym filozofowie prowadzą tu subtelne spory (że tak się rzecz ma, okaże się jaśniej wkrótce, gdy będziemy objaśniać świadectwo Chrzciciela), lecz o życiu, które ludzie osiągają przez Chrystusa, mianowicie wiecznym i nieśmiertelnym, dla którego objawienia i Chrystus się narodził, i Jan napisał swoją Ewangelię. Trzeba zaś przytoczyć miejsce tegoż Jana, które najwyraźniej objaśnia to, którym się teraz zajmujemy; tak bowiem gdzie indziej zostawił na piśmie: „iż nam Bóg dał żywot wieczny; a ten żywot jest w Synu jego” (1 J 5,11). Widzisz, o jakim życiu mówi, że było w Chrystusie. Że zaś w Chrystusie jest życie wieczne, mówi się z podwójnej przyczyny. Po pierwsze dlatego, że jeśli kto Mu uwierzy, bez wątpienia osiągnie życie wieczne. Po wtóre dlatego, że w dniu ostatecznym On sam przywróci do życia i uczyni nieśmiertelnymi wszystkich, którzy idąc Jego śladami, byli posłuszni nie władzy ciała, lecz Ducha. A żeby nikt nie sądził, że jest to właściwość samego Chrystusa, tak iż nie zawdzięcza tego Bogu, posłuchajmy samego Jezusa Chrystusa: „Zaprawdę, zaprawdę powiadam wam: Że idzie godzina i teraz jest, gdy umarli usłyszą głos Syna Bożego, a którzy usłyszą, żyć będą. Albowiem jako Ojciec ma żywot sam w sobie, tak dał i Synowi, aby miał żywot w samym sobie” (J 5,25–26). Z tych słów jak najjawniej wynika zarówno to, że Chrystus otrzymał od Boga, iż ma życie w samym sobie, jak i to, w jakim sensie się to mówi: mianowicie dlatego, że ci, którzy słuchają Jego głosu, dostępują życia. Dlatego słowa „był” nie należy przenosić na owe wieczne czasy, które poprzedziły początek rzeczy stworzonych, ani na ów wiek, który poprzedził poród Maryi Panny, lecz na czas owego życia, które Chrystus wiódł wśród śmiertelnych. Jan bowiem postanowił mówić o życiu Chrystusa, w którym On dokonał wszystkiego, co jest potrzebne do naszego zbawienia. I nie w innym sensie należy brać to słowo niż wtedy, gdy wkrótce mówi się o Janie Chrzcicielu: „Nie byłci on tą światłością”.

„A żywot był oną światłością ludzką”

„A żywot był oną światłością ludzką.” Bardzo subtelnie rozprawiają niektórzy o tym, jak Słowo, co do swego bóstwa, jest światłością, która z natury świeci i zawsze świeciła w ludzkim rozumie, także u tych, którym Bóg nigdy nie objawił się przez swoje wyrocznie i swoją obecność; i tym miejscem podpierają światło ludzkiego rozumu. Lecz te sofistyczne subtelności najczęściej odwodzą nas od Chrystusa i wydzierają nam prawdziwy sens Pisma Bożego. Owo życie wieczne, które było w Chrystusie, jest więc światłością ludzi o tyle, o ile (jak zaraz zostanie powiedziane) Chrystus przez objawienie tego życia oświeca każdego człowieka. Inaczej bowiem wszyscy ludzie tego świata siedzą w cieniu śmierci, nie mając żadnej mocnej i pewnej nadziei życia wiecznego.

Werset 5: „A ta światłość w ciemnościach świeci”

„A ta światłość w ciemnościach świeci, ale ciemności jej nie ogarnęły.” Chrystusa nazywa się światłością nie tylko dlatego, że niebiańską nauką oświeca ludzi ku życiu wiecznemu, lecz także dlatego, że życiem nienagannym i najświętszym świeci im przykładem, aby Go naśladowali. „Albowiem dałem wam przykład — mówi — abyście jakom ja wam uczynił, i wy czynili” (J 13,15). Ludzi zaś tego wieku nazywa się ciemnościami, ponieważ bez Chrystusa, prawdziwej światłości, zgoła nic nie widzą z rzeczy Bożych. Dlaczego zaś Żydzi i bardzo wielu innych tej zbawiennej światłości nie ogarnęli, owszem, odrzucili ją i ścigali nienawiścią, przyczynę masz niżej w tejże historii Jana, gdzie czytasz: „A tenci jest sąd, że światłość przyszła na świat, lecz ludzie bardziej umiłowali ciemność niż światłość; bo były złe uczynki ich” (J 3,19).

Wersety 6–7: Świadectwo Jana Chrzciciela

„Był człowiek posłany od Boga, któremu imię było Jan.”

„Ten przyszedł na świadectwo, aby świadczył o tej światłości.” Aby wszystkim było pewne, czym jest ta tak wspaniała światłość i jaka jest jej znakomitość, przytacza się świadectwo Jana Chrzciciela, który świadczył o niej jawnie i publicznie; i — czego najbardziej wymaga się od świadectw — przytacza się świadectwo męża, którego zarówno wyjątkowa prawość i niewinność, jak i poważny autorytet były znane każdemu. Ale jakie świadectwo dał tej światłości Chrzciciel? Czy to, że była od całej wieczności albo że stworzyła niebo i ziemię? Jakże dalekie jest to od jego słów! Czy to, że wszystkim rzeczom stworzonym zawsze udzielała ducha i tego naturalnego życia? Nic podobnego. Świadczył bowiem tylko o Jezusie, że jest Chrystusem i Barankiem Bożym, który gładzi grzech świata, że będzie chrzcił Duchem Świętym i ogniem, podczas gdy on sam chrzcił tylko wodą, że jest od niego większy i znakomitszy, i inne rzeczy tego rodzaju. Dlatego wszyscy ci, którzy utrzymują, że Chrystus jest stwórcą nieba i ziemi, wiecznym ożywicielem wszystkich istot żywych i naszym jedynym Bogiem, muszą albo zmyślić sobie innego Chrystusa niż tego, któremu dał świadectwo Jan Chrzciciel, albo powiedzieć, że Chrzciciel zazdrościł Chrystusowi chwały, albo przynajmniej, że nie znał Jego godności i znakomitości, a w konsekwencji że jego świadectwo nie miało żadnej wagi, skoro w swym świadectwie o Chrystusie przemilczał to, bez czego, jak sądzą, nie przyniósłby On rodzajowi ludzkiemu zgoła żadnego pożytku.

„Aby przezeń wszyscy uwierzyli.” Z tych słów jasno wynika, że nasze zdanie, któreśmy dopiero co wyłożyli o świadectwie Jana Chrzciciela, jest najzupełniej prawdziwe. Jeśli bowiem Jan został posłany przez Boga, aby świadczyć o tej światłości po to, aby przezeń wszyscy uwierzyli, trzeba koniecznie przyznać, że nie przemilczał niczego o Chrystusie, co musimy koniecznie wiedzieć, abyśmy Mu uwierzyli.

Werset 8: „Nie byłci on tą światłością”

„Nie byłci on tą światłością, ale przyszedł, aby świadczył o tej światłości”, „aby przezeń wszyscy uwierzyli”. Wyżej dostatecznie wyłożono, dlaczego nasz ewangelista dodał w tym miejscu te słowa. Tak wielkie bowiem było wśród ludu izraelskiego mniemanie o Janie Chrzcicielu, że ewangelista obawiał się, by nie mówiono, iż on jest Chrystusem. Dlatego mówi, że Jan nie tylko nie był tą najznakomitszą światłością, ale był raczej świadkiem, którego Bóg jej dał, i nie z innej przyczyny został przez Boga posłany, jak tylko po to, by o tej światłości świadczyć. Choć bowiem Chrzciciel nazwany jest „świecą gorejącą i świecącą” (J 5,35), co, jak sądzę, powiedziano nie tylko ze względu na wyjątkową świętość jego życia, lecz także dlatego, że najjaśniej wskazywał Chrystusa, prawdziwą światłość, to jednak nie był on ową prawdziwą światłością, która nam prawdziwie objawiła Ewangelię Bożą i jej przepowiadaniem oświeciła pogrążone w ciemności umysły ludzi. Chrzciciel bowiem głosił tylko chrzest pokuty, Chrystus zaś przez Ewangelię i zniósł śmierć, i wywiódł na światło życie i nieśmiertelność (2 Tm 1,10).

Werset 9: „Tenci był tą prawdziwą światłością”

„Tenci był tą prawdziwą światłością, która oświeca każdego człowieka, przychodzącego na świat.” Jedynie więc Chrystus jest prawdziwą światłością; On bowiem przez objawienie swojej Ewangelii uwalnia umysły ludzi, pogrążone w ciemnościach nieznajomości Boga, i przenosi je w prawdziwe światło zmartwychwstania i życia wiecznego, i w pewną nadzieję. Że zaś Chrystus oświeca każdego człowieka przychodzącego na świat, można to rozumieć trojako. Po pierwsze: którzykolwiek z ludzi tego świata zostają oświeceni ku życiu wiecznemu, nie zostają oświeceni w inny sposób jak przez Ewangelię Chrystusa. Po wtóre: oświeca ona ludzi wszelkiego rodzaju; Chrystus bowiem nie ma względu na osoby, lecz jednakowo oświeca pogan i Żydów, uczonych i nieuczonych, szlachetnie urodzonych i prostych. Po trzecie, i to może jest prawdziwsze: Chrystus, o ile to od Niego zależy, oświeca światłem Ewangelii umysły wszystkich, choć mówi się to przez synekdochę. Ponadto słowa te można czytać inaczej, mianowicie w ten sposób: „Była światłość prawdziwa, która oświeca każdego człowieka, przychodząc na świat”. Greckie słowo erchómenon można bowiem odnieść zarówno do światłości, jak i do człowieka. W tym sensie Chrystus powiedział gdzie indziej: „Ja światłość przyszedłem na świat, aby żaden, kto wierzy w mię, w ciemnościach nie został” (J 12,46); i to jest bez wątpienia rzetelna lekcja i wykładnia tego miejsca.

Werset 10: „Na świecie był”

„Na świecie był, a świat przezeń uczyniony jest; ale go świat nie poznał.” Nikt nie powinien wątpić, że „świat” bierze się tu metonimicznie zamiast ludzi tego świata; widać to bowiem najwyraźniej, gdy mówi: „ale go świat nie poznał”. Nikt bowiem nie zaprzeczy, że można to powiedzieć jedynie o ludziach. Co zaś Jan chce w tym miejscu powiedzieć, nikt (o ile wiem) dotąd właściwie nie wyłożył. Dlatego spróbujemy wydobyć z jego słów prawdziwy sens i uczynić go dla wszystkich zupełnie jasnym; dotknęliśmy go już zresztą wyżej. Nie ma nikogo, kto by nie wiedział, że Nowe Przymierze, to jest pisma ewangelistów i apostołów, roi się od niemal niezliczonych hebraizmów. Wiemy zaś, że Hebrajczycy nie mają czasowników złożonych i dlatego zwykli używać prostych zamiast złożonych; taki hebraizm niektórzy zarówno dawni, jak i nowsi uznali w trzecim rozdziale Listu do Efezjan (Ef 3,9), w tych słowach (jak mianowicie trzeba je czytać według greckiego): „który wszystko stworzył przez Jezusa Chrystusa”. Słowa te trafnie i uczenie wyłożyli: „wszystko odnowił” albo „wszystko na nowo stworzył przez Jezusa Chrystusa”. Podobne miejsce masz w tymże liście, gdy apostoł mówi: „Albowiem czynem jego jesteśmy stworzeni w Chrystusie Jezusie ku uczynkom dobrym” (Ef 2,10). Tu każdy widzi i przyznaje, że mowa nie o pierwszym naszym stworzeniu, lecz o ponownym stworzeniu (że tak powiem), to jest o nowym stworzeniu dokonanym przez Chrystusa.

Skoro tak się rzeczy mają, myśl naszego ewangelisty staje się wszystkim wiadoma. Mówi bowiem, że Chrystus był na świecie, to jest przebywał wśród ludzi, i że świat został przez Niego uczyniony, to jest że ludzie zostali niejako na nowo uczynieni i stworzeni. Jego bowiem dziełem został zniesiony ów cielesny kult, którym lud izraelski czcił Boga, i usunięte zostały niemal wszystkie bożki, które udzielały poganom wyroczni; ponadto z Żydów i pogan powstał jeden lud Boży, i jedni, i drudzy zostali przeniesieni z ciemności i śmierci do światła i nieśmiertelności; i — by wszystko krótko ująć — użyję słów apostoła, wyłożonych przez nas nieco wcześniej: jego dziełem „stare rzeczy przeminęły, oto się wszystkie nowemi stały” (2 Kor 5,17). A jednak, choć Chrystus tego dokonał i wyświadczył ludziom tyle dobrodziejstw, nie został przez nich poznany; owszem, Żydzi, za zgodą rzymskiego urzędu, ukarali Go śmiercią krzyżową, a potem w Jego członkach prześladowali Go zaciekle tak Żydzi, jak poganie, i codziennie wydawano Go na najokrutniejszą śmierć. Ponadto, czyż nie miałoby się mówić, że Chrystus uczynił świat, skoro zbawił świat zgubiony i dał swoje ciało za życie świata, i jest owym chlebem, który daje światu życie (J 6,33.51)? Czyż ten, kto daje życie, nie czyni i nie stwarza czegoś? Czyż, aby sprawić, że ktoś prawdziwie istnieje, nie znaczy o wiele więcej i nie jest daleko cenniejsze dać mu życie wieczne niż przemijające? A jeśli o świecie, który wtedy był, mówi się, że zginął (2 P 3,6), gdy w wodach potopu zginęli niegodziwi ludzie, dlaczego z kolei nie miałoby się mówić, że świat został uczyniony przez Chrystusa, który ludziom daje życie, który rodzaj ludzki wyzwala od śmierci wiecznej? Aby zaś było widać, że tego miejsca w żaden sposób nie można wyłożyć o pierwszym stworzeniu tego świata czy ludzi, oprócz tego, co już powiedziano, przytoczymy jeszcze rację najmocniejszą, zwłaszcza przeciw tym, którzy chcą, by świat, to jest niebo i ziemia i wszystko, co w nich jest, został uczyniony przez Chrystusa nie jako przez narzędzie, którym posłużył się Bóg, jakoby był rzeczą stworzoną i daleko niższą od Boga godnością i potęgą, lecz jako przez prawdziwego i najwyższego stwórcę wszystkich rzeczy. Choć bowiem i tamto mniemanie jest bardzo dalekie od prawdy, naszym głównym zamiarem jest jednak zwalczać mniemanie bardziej przyjęte; zresztą to, co zamierzamy powiedzieć, wydaje się (jeśli kto pilnie zważy) dostatecznie podważać jedno i drugie. Jest rzeczą pewniejszą niż pewna, że te słowa: „a świat przezeń uczyniony jest; ale go świat nie poznał”, to jest te dwa człony, łączą się w jedną myśl i pozostają do siebie w pewnym odniesieniu, o ile tylko słowo „świat” nie zmienia tu znaczenia, co teraz poniekąd przyjmujemy za rzecz przyznaną. Jest to bowiem tak, jakby powiedziano: choć świat przez Niego został uczyniony, świat jednak Go nie poznał. Staje się zatem jasne, że ewangelista nie mówi o jakimkolwiek poznaniu Go, lecz jedynie o takim poznaniu, które dotyczy mianowicie tego, że On uczynił świat.

Jan skarży się więc, a raczej wyrzuca światu, że został uczyniony przez Chrystusa, a jednak nie poznał Go jako swego twórcy i założyciela i nie oddał Mu należnej czci jako swemu stwórcy. Gdyby zaś trzeba to było rozumieć o pierwszym stworzeniu, byłoby to tak, jakby Jan powiedział: „O przewrotności i zbrodni świata! Chrystus jest tym, który stworzył niebo, ziemię, morze i wszystko, co w nich jest; a jednak prawie wszyscy uważali Go za rzecz stworzoną i nie czcili Go jako swego wiecznego Boga”. Albo: „Chrystus jest tym, przez którego wszyscy ludzie zostali pierwotnie stworzeni; a jednak nie wiedzą oni, że przez Niego otrzymali to naturalne życie”. Każdy widzi, jak dalekie jest to od myśli naszego ewangelisty; a gdyby Jan tak rozumiał, czyż nie mogliby mu słusznie wszyscy odpowiedzieć: „A dlaczegóż mielibyśmy uznawać Chrystusa za stwórcę nieba i ziemi albo za naszego pierwszego stworzyciela, skoro ani nikt o Nim, ani On sam o sobie nigdy tego nie powiedział? Skoro Tego, który wszystko stworzył, nazywał wraz z nami i swoim Ojcem, i swoim Bogiem (J 20,17), skoro Jemu jednemu zawsze oddawał wszelką chwałę i cześć, skoro otwarcie wyznał, że jest od Niego mniejszy (J 14,28), czemuż nas oskarżasz, skoro to raczej ty powinieneś być oskarżony, ty, który przypisujesz Chrystusowi to, czego On, najgorliwiej dbający o chwałę Ojca, nigdy nawet nie śmiał pomyśleć sobie przypisać?” Ja przynajmniej nie widzę, jak Jan mógłby odeprzeć te zarzuty, chyba że ustanowiłby się twórcą jakiejś nowej i przedtem niesłychanej nauki, o której inni ewangeliści nie wspomnieli ani słowem. Ale zobacz, jak wszystko dobrze się ze sobą wiąże, jeśli rozumieć to o drugim stworzeniu i o odnowieniu świata. Tak bowiem Jan słusznie oskarży świat, że nie uznał Chrystusa za swego zbawiciela i wyzwoliciela, choć Chrystus dowiódł tego otwarcie nie tylko słowami najjaśniejszymi, cudami bardzo widocznymi (nad którymi wszyscy się zdumiewali), życiem najniewinniejszym, śmiercią najokropniejszą, a wreszcie zmartwychwstaniem najchwalebniejszym, ale też rzeczywiście tego dokonał. Jan bowiem usilnie tego naucza, że Chrystus, choć był Tym, który oświecił i odnowił świat, nie został jednak przez ludzi poznany. Albowiem i wyżej powiedział: „A ta światłość w ciemnościach świeci, ale ciemności jej nie ogarnęły”, i tu dodaje:

Werset 11: „Do swej własności przyszedł”

„Do swej własności przyszedł, ale go właśni jego nie przyjęli.” Jezus Chrystus przyszedł do swoich Izraelitów, do których został wyraźnie posłany przez Boga, i ich, leżących w ciemnościach i śmierci, swoim przyjściem przedziwnie oświecił i uczynił godnymi życia wiecznego; oni jednak, kochając bardziej ciemność niż światłość i przedkładając to śmiertelne życie nad nieśmiertelność, odrzucili tak wielkie dobrodziejstwo Boże, owszem, swego dobroczyńcę, Chrystusa Jezusa, Syna Boga żywego (o zbrodnio!), zawiesiwszy na szubienicy krzyża, zgładzili, a sobie samym, jak tego domagała się sprawiedliwość Boża, sprowadzili rychłą zgubę i wieczne zatracenie.

Werset 12: „Lecz którzykolwiek go przyjęli”

„Lecz którzykolwiek go przyjęli, dał im tę moc, aby się stali synami Bożymi, to jest tym, którzy wierzą w imię jego.” Ci zaś, którzy uznali to przedziwne i najznakomitsze dobrodziejstwo Boga, który ród śmiertelników, plamiący i szarpiący, ile tylko w nim było, Jego majestat i chwałę, uznał za godny przebaczenia, a następnie Jezusa Chrystusa, pierwszego posłańca i głosiciela tej boskiej łaskawości i dobroci, przyjęli tak, że uwierzyli Jego słowom, ci otrzymali od samego Chrystusa to, że są synami Bożymi, to jest że stają się wraz z Nim dziedzicami nieba; i że w owym dniu ostatecznym, gdy ludzie bezbożni i występni zostaną ukarani męką wiecznego ognia, zostaną Jego mocą wyzwoleni z niewoli zagłady i przywróceni do chwalebnej wolności synów Bożych.

Werset 13: „Którzy nie z krwi”

„Którzy nie z krwi, ani z woli ciała, ani z woli męża, ale z Boga narodzeni są.” W tym miejscu Jan poskramia pychę Żydów, którzy chlubili się, że wywodzą swój początek od ojców, Abrahama, Izaaka i Jakuba, i tak dalece wyklucza wszelkie chlubienie się ciałem, że mówi, iż ci, którzy otrzymali tę moc, by być synami Bożymi, nie narodzili się ze śmiertelnego nasienia. O ile bowiem wywodzą swój początek od Adama, tak dalecy są od tego, by mogli być prawdziwie nazwani synami Bożymi, uczestnikami królestwa niebieskiego i życia wiecznego, że są całkowicie poddani zepsuciu i śmierci. Z Boga musi się narodzić ten, kto ma osiągnąć i posiąść tak wielkie dobra, to jest, jak mówi Piotr, „nie z nasienia skazitelnego, ale z nieskazitelnego przez słowo Boże żywe i trwające na wieki” (1 P 1,23). Jan wnioskuje więc, że te ziemskie rzeczy nie mają żadnego znaczenia w królestwie Chrystusa, lecz potrzeba niebiańskiego odrodzenia i nowości życia.

Werset 14: „A to Słowo ciałem się stało”

„A to Słowo ciałem się stało.” Po grecku jest kai ho lógos sarx egéneto. Każdy zaś, kto choćby od progu pozdrowił literaturę grecką, wie, że słowa te można dobrze i właściwie przełożyć nie mniej jako „A Słowo było ciałem”, jak „A Słowo ciałem się stało”. Gdybyśmy nie uważali tego za rzecz zbyt jawną, by potrzebowała jakiegoś dowodu, przytoczylibyśmy niemal niezliczone miejsca Nowego Przymierza, które uczyniłyby to powszechnie wiadomym; uznaliśmy jednak, że należy zaniechać tego trudu jako próżnego i bezużytecznego. Przytoczymy jednak jedno miejsce, ponieważ wydaje się nam tak trafne w tej sprawie, że w żaden sposób nie powinno zostać pominięte milczeniem. Jest ono u Łukasza (Łk 24,19); tak bowiem mówi o Jezusie Nazareńskim jeden z uczniów, którzy szli do Emaus: hos egéneto anḗr prophḗtēs, dynatos en érgō kai lógō enantíon tou theou kai pantos tou laou. To jest, jak przełożył dawny tłumacz: „który był mąż prorok, mocny w uczynku i w mowie przed Bogiem i wszystkim ludem”. Wiadomo, że słowo egéneto trzeba tu koniecznie wyłożyć nie „stał się”, lecz „był”. W tym więc miejscu słowo to musimy koniecznie przełożyć nie „ciałem się stało”, lecz „było ciałem”. Wyżej bowiem dostatecznie wykazano, że przez imię „Słowo” należy rozumieć owego człowieka, który narodził się z Maryi Panny, a który nie mógł stać się ciałem, lecz był ciałem. Z dwóch zaś przede wszystkim przyczyn Jan dodał to do tego, co powiedział wcześniej. Po pierwsze bowiem miał na względzie to, by ktoś, kto przeczytałby, co napisał wyżej o Chrystusie, mianowicie że jest Bogiem i Słowem, przez które wszystko się stało, a zarazem dowiedziałby się czy to od innych, którzy pisali o Chrystusie, czy z najpowszechniejszej wieści, albo nawet sam widział, że Chrystus był człowiekiem wzgardzonym, znienawidzonym przez kapłanów i starszych ludu izraelskiego, przed którymi nawet nie obronił swego życia, nie zgorszył się od pierwszego wejrzenia, sądząc, że albo Jan pisał o czymś zupełnie innym, albo chciał ludzi zwieść i z nich zadrwić, albo że nie jest prawdą to, co inni napisali o Chrystusie. Wskutek tego mogłoby się zdarzyć, że ten, kto już zaczął przystawać do Chrystusa albo przynajmniej pilnie badał, jaka jest Jego religia, rozważając w duchu te rzeczy, z pewnością niedorzeczne, od razu odrzuciłby niemal całą religię Chrystusa i podejrzewał ją o całkowity fałsz. Dlatego, ozdobiwszy Chrystusa tylu pochwałami, otwarcie potem wyznał, że był On ciałem, to jest człowiekiem słabym, utrapionym, wzgardzonym, uniżonym, lekceważonym i nie inaczej niż inni podległym śmierci. Że bowiem imieniem „ciało” oznacza się w Piśmie Świętym słabość i uniżenie człowieka, jest rzeczą najzupełniej jawną. Stąd owe słowa psalmisty: „pamiętał, że są ciałem” (Ps 78[,39]); stąd owe słowa Izajasza: „Wszelkie ciało jest trawa, a wszystka zacność jego jako kwiat polny” (Iz 40[,6]); stąd owe słowa Jeremiasza: „Przeklęty mąż, który ufa w człowieku, i który pokłada ciało ramieniem swojem” (Jr 17[,5]). I w ten sposób tym bardziej wychodzi na jaw chwała i potęga Boga, który przez Chrystusa, choć był On ciałem, to jest człowiekiem uniżonym i wzgardzonym, dokonał jednak tylu godnych podziwu dzieł i uczynił to, co Jan wyżej wyłożył. Jak i Paweł mówi: „A mamy ten skarb” (mianowicie ewangeliczny) „w naczyniu glinianem, aby dostojność tej mocy była z Boga, a nie z nas” (2 Kor 4,7). Owszem, tenże Paweł pisze o Chrystusie, że został ukrzyżowany ze słabości, ale żyje z mocy Bożej (2 Kor 13,4); a wszystko to jest dla nas niezmiernie pożyteczne. Gdy bowiem widzimy, że Chrystus, choć był człowiekiem słabym, wzgardzonym i przez książąt tego świata jak jakiś zbrodniarz wydanym na najhaniebniejszą śmierć, został jednak potem przez Boga przywrócony do nieśmiertelnego życia i wyniesiony do najwyższej chwały, wzbudza się w nas nadzieja, że i my, jeśli wraz z Nim cierpieć będziemy, osiągniemy od Boga, naszego Ojca, podobną chwałę, choćbyśmy byli słabi, nędzni, wzgardzeni i przez ludzi tego świata najbardziej lekceważeni. Po wtóre Jan chciał tymi słowami niejako sam siebie objaśnić i usunąć wszelką wątpliwość, która mogła powstać w umysłach czytelników, zwłaszcza tych, którzy jeszcze nie słyszeli o Chrystusie. Gdyby bowiem tego nie dodał, ktoś mógłby, i to słusznie, popaść w ten błąd, w który, jak widzimy, popadła prawie cała rzesza, lecz teraz z największej własnej winy, to jest sądzić, że to Słowo, o którym pisze Jan, jest albo kiedyś było czymś innym niż ów człowiek Jezus; a może przesiąknięty filozofią platońską, widząc, że jest tu ono nazwane Bogiem, że na początku było u Boga, a nawet że świat przez nie został uczyniony, od razu przekonałby się, że nasz ewangelista bez wątpienia zgadza się z Platonem, który napisał o Bogu pewne rzeczy, z których, nie wątpię, wzięło początek owo powszechnie przyjęte mniemanie o Trójcy. Bardzo bowiem z nim zgodne są pisma samego Platona i jego zwolenników, jak Jamblich i inni; wszyscy oni jednak, jak się zdaje, zaczerpnęli to od owego Merkurego Trismegistosa. Że tak jest, poświadczają pisma niektórych, którzy nie obawiali się powagą tych ludzi utwierdzać mniemania o Trójcy. Zapobiegając więc temu złu, a zarazem wszystkiemu, co mogło wyniknąć z metaforycznego sposobu mówienia, którym się posłużył, Jan otwarcie zaświadczył, że to Słowo nie było jakąś bezcielesną substancją albo boską i wieczną naturą, lecz człowiekiem, i w ten sposób całkowicie usunął wszelką wątpliwość. Użył zaś słowa „ciało”, a nie „człowiek”, aby tym wyrazem zapobiec także drugiemu złu, które wymieniliśmy na pierwszym miejscu.

Błąd o „Słowie, które stało się ciałem”

A choć on sam, używając słów najjaśniejszych, doskonale tego dokonał, nie przestał jednak przeciwnik nasz i prawdy, szatan, dopóki nie przekonał ludzi, że słowo egéneto oznacza w tym miejscu nie „był”, lecz „stało się”; i sprawił, że to, co zawsze byłoby najmocniejszym argumentem do wytępienia tych platońskich błędów z Kościoła Chrystusowego, stało się główną podstawą wszelkiego oszustwa. Dziwne jednak, że tylu teologów, ludzi uczonych i obdarzonych wybitnym umysłem, przystało na to zdanie, iż słowo egéneto trzeba w tym miejscu przekładać „stało się”, skoro wynikają stąd, oprócz niezliczonych innych, najzupełniej niedorzecznych, dwie oczywiste niedorzeczności. Cóż bowiem można powiedzieć bardziej niedorzecznego, niż że ewangelista najpierw opowiedział, iż Słowo było na świecie, przyszło do swoich i dało tym, którzy Mu uwierzyli, moc, by stali się synami Bożymi, a potem dodaje, że samo Słowo stało się ciałem? Jak gdyby przyszło do nas, zanim się narodziło, i najpierw było na świecie, a dopiero potem stało się ciałem. A chociaż ktoś mógłby może w jakiś sposób ominąć tę skałę, jakże nie rozbije się o drugą, mianowicie że Słowo, które oni wykładają jako jakiegoś, nie wiem jakiego, wiecznego Syna Bożego, a nawet jako samego Boga naszego, Jehowę, stało się ciałem? Cóż można uznać za bardziej nieskładne, cóż bardziej niemożliwego (adýnaton) niż to, że Bóg stał się ciałem? Któż się na to nie wzdryga i nie drży? Lecz oni mówią: „Choć słowa to głoszą, my jednak, stosując dogodniejszy wykład, mówimy, że to, iż Słowo stało się ciałem, nie oznacza nic innego, jak to, że w łonie Maryi Panny przyjęło ciało”. Piękny zaiste wykład, ale skądże go zaczerpnęli? Jakie miejsce podobne do tego, które dopuszczałoby taki wykład, zdołają przytoczyć z Pisma Świętego, aby nie wydawało się, że wykładali wyrocznie Boże zupełnie nieudolnie i nieuczenie? Dodaję, że niewiele mniej niedorzeczne jest, gdy ktoś mówi, że Bóg przyjął ciało, niż gdyby mówił, że Bóg stał się ciałem; to i oni sami dają do zrozumienia, gdy uczą, że tego, jak to się stało, w żaden sposób nie można ani wyjaśnić, ani pojąć. W ten mianowicie sposób szatan broni swoich błędów, choćby najjawniejszych. Albowiem i w papiestwie przemianę chleba eucharystycznego w ciało Chrystusa, choć najbardziej niedorzeczną i taką, której oczywisty fałsz odkrywa także ludzki zmysł i rozum, broni po dziś dzień, uchwyciwszy się jednego czy drugiego miejsca Pisma Bożego, przeciw najskuteczniejszym racjom i najmocniejszym dowodom, którymi jak najjawniej się dowodzi, że rzecz w żaden sposób tak się nie ma, w ten sposób, że mówi: trzeba po prostu wierzyć, a jest to tajemnica, która przewyższa pojętność ludzką. Tak to się dzieje, że bardzo wielu dotąd, choć w rzeczywistości i widzą, i czują, że ten kawałeczek chleba nie jest niczym innym jak chlebem, prowadzeni jednak ślepym błędem, wmawiają sobie, że nie jest to już chleb, lecz ciało Jezusa Chrystusa. To samo, jak widzimy, stało się także w tym, co mamy wierzyć o Bogu i o Chrystusie. Choć bowiem jak najjawniej widać, że w żaden sposób nie może być, by owa boska istota, niepodzielna i niezmienna, czy to co do osoby (jak oni mówią), czy co do substancji, przyjęła ciało tak, iż stała się z człowiekiem przez siebie przyjętym jednym suppositum (jak mówią), a tym bardziej by uczynił to tylko Syn, a nie także Ojciec i Duch Święty, o których przecież utrzymują, że wszyscy trzej stanowią owego najprostszego i jedynego naszego Boga; i choć ponadto nie można wymyślić nic bardziej niedorzecznego (przeciw czemu woła cała natura), niż że trzej są jednym, a jeden jest trzema, z którego to mniemania z konieczności rodzą się niezliczone dziwolągi, najzupełniej niedorzeczne, przez które święte i Boże wyrocznie zostają całkowicie obalone — to jednak pospólstwo chrześcijan zostało nie wiem jakim sposobem tak oczarowane albo jest tak tępe, że nie tylko wszystko to stale wierzy, ale nawet sądzi, że od tej wiary zależy całkowicie jego zbawienie; i ludzie, sami z siebie drwiąc i siebie samych zwodząc, są całkowicie przekonani, że tego, co widzą, nie widzą, a to, czego nie widzą, widzą. A jak powiedziano o chlebie eucharystycznym w papiestwie, tak i tu: jeśli ktoś, posługując się najmocniejszymi racjami i jasnymi świadectwami Pisma, próbuje odsłonić ten najcięższy błąd, krzyczą, że jest to tajemnica, której nie należy badać, lecz którą należy uwielbiać.

Należy jednak mieć nadzieję, że jak owo potworne mniemanie sofistów o Eucharystii zostało już z pomocą Bożą tak jawnie zdemaskowane, że nawet dzieci słusznie je wyśmiewają i wygwizdują, i wiadomo, że to, co niegdyś uważano za najbardziej boską tajemnicę religii chrześcijańskiej, jest teraz najgrubszym bałwochwalstwem, tak i te potworne urojenia o Bogu naszym i o Jego Chrystusie, które w obecnym czasie uważa się za przenajświętsze, najgodniejsze wszelkiej czci i za najważniejsze tajemnice naszej religii, zostaną kiedyś wreszcie (niechby tymczasem świat się wściekał i srożył ogniem i mieczem), jeśli Bóg zechce, tak odsłonione przed oczami wszystkich i staną się dla każdego takim pośmiewiskiem, że każdego będzie wstyd, iż tym bajkom kiedykolwiek, nie powiem: dał wiarę, lecz choćby nadstawił ucha. Ale może nasza mowa zbyt daleko odbiegła; wróćmy więc do naszego zamiaru i to, co jeszcze pozostało, objaśnijmy krótko i jasno.

„I mieszkało między nami, i widzieliśmy chwałę jego”

„I mieszkało między nami, i widzieliśmy chwałę jego.” Aby i temu, co już powiedział, i temu, co miał jeszcze powiedzieć, zjednać jeszcze większą powagę, Jan mówi, że ten człowiek nie mieszkał w jakiejś dalekiej krainie, daleko od oczu samego Jana i innych, którzy Go głosili, lecz przebywał wśród nich, i to tak poufale, że choć prawdziwie był ciałem, to jest człowiekiem śmiertelnym i wzgardzonym, a dla ludzi tego świata pozostawał nieznany i bez chwały, oni jednak oglądali Jego godną podziwu chwałę. Ta zaś chwała, choć ukazała się także ludowi izraelskiemu, który widział najznakomitsze dzieła Jezusa Chrystusa, i to takie dzieła, jakich nikt inny nigdy u nich nie uczynił, i oglądał tyle przedziwnych znaków przy Jego śmierci, to jednak sami apostołowie i uczniowie widzieli coś jeszcze znakomitszego i daleko większego. Oglądali bowiem własnymi oczami Wskrzeszonego z martwych i Jego samego wstępującego do nieba, gdy aniołowie zapowiadali Jego ostateczne przyjście (Dz 1,11). Dodaj, że Jan wraz z dwoma innymi uczniami widział Go przemienionego na górze, jaśniejącego takim majestatem i blaskiem, że i oni sami się przelękli; a Chrystus, zanim to nastąpiło, oświadczył, że ci uczniowie zobaczą, zanim umrą, królestwo Boże przychodzące w mocy (Mk 9,1) albo, jak ma Mateusz, Syna Człowieczego idącego w królestwie swoim (Mt 16,28). Do tego najwspanialszego świadectwa Jego chwały doszła obecność Eliasza i Mojżesza, a co wszystko przewyższa: czcigodny i najdonośniejszy głos Boży, którym ogłoszony został Jego najumiłowańszym Synem, którego mamy słuchać. Ile zaś to świadectwo ma ważyć, pokazuje Piotr, który, będąc w tej sprawie towarzyszem Jana, tę samą myśl, która jest tutaj, wykłada takimi słowami: „Albowiem nie baśni jakich misternie wymyślonych naśladując, uczyniliśmy wam znajomą Pana naszego, Jezusa Chrystusa moc i przyjście, ale jako ci, którzyśmy oczami naszemi widzieli wielmożność jego. Wziął bowiem od Boga Ojca cześć i chwałę, gdy mu był przyniesiony głos taki od wielmożnej chwały: ten jest on Syn mój miły, w którym mi się upodobało” (2 P 1,16–17). Aby bowiem dowieść, że mówi o Chrystusie prawdę, wydaje się poprzestawać na tym jednym świadectwie. Jan więc wyznał wprawdzie, że to Słowo, o którym mówi, było w oczach ludzi lichym i wzgardzonym, aby, gdyby przemilczał to, nie odjąć swoim słowom powagi; zarazem jednak zapewnił, że to, co opowiadał o Jego znakomitości i godności, nie jest snem, skoro sam oglądał Jego chwałę. Tenże Jan, opowiedziawszy, że z przebitego boku Chrystusa wypłynęła woda i krew, aby nikt nie uważał tego za zręcznie zmyśloną bajkę, dodaje te słowa: „A ten, co to widział, świadczył o tem” (J 19,35). Tymi słowami stara się odpędzić wszelkie podejrzenie zmyślonej mowy. Nie twierdzi bowiem, że słyszał to od innych — co nie tak bardzo dowodzi prawdziwości słów — lecz że sam widział, a pewniejszego świadectwa nad to nie można przytoczyć.

„Chwałę jako jednorodzonego od Ojca”

„Chwałę jako jednorodzonego od Ojca.” Wyjaśnia, jaka to jest chwała Chrystusa, którą, jak mówi, widział, jakby mówił: nie widzieliśmy byle jakiej chwały, nie była pospolita ta, którą oglądaliśmy naszymi oczami, lecz bardzo znamienita i jakaś szczególna chwała, jako że okazał ją Jego Ojciec, Bóg nasz, i ogłosiła ona, że jest On najumiłowańszym i wyróżnionym Synem samego Boga, i była godna tak wielkiego Syna. Słowo „jednorodzony” zdaje się bowiem w tym miejscu nie oznaczać tego, co się powszechnie sądzi, mianowicie że Chrystus jest Synem Bożym z natury, podczas gdy inni są synami przez przybranie, lecz raczej (jak wyłożyliśmy), że jest Mu najmilszy i przewyższa innych godnością. Greckie słowo monogenḗs, które nie jest imiesłowem, lecz rzeczownikiem, odpowiada bowiem hebrajskiemu jachid, które, gdy mówi się je o synu, oznacza wprawdzie jedynego, ale nie tylko przez zrodzenie, lecz także przez umiłowanie, przez dziedziczenie albo przez jakąś szczególną właściwość, którą przewyższa swoich pozostałych braci i słusznie się od nich odróżnia. Lepiej jednak posłużyć się przykładami z Pisma Świętego. Nikt nie wątpi, że Abraham miał dwóch synów prawdziwie z siebie zrodzonych, mianowicie Izmaela i Izaaka, gdy otrzymał rozkaz złożenia Izaaka w ofierze; a jednak Izaak nazwany jest w tym miejscu dwukrotnie jego jedynym, czyli jednorodzonym synem (Rdz 22,2.16), a raz jednorodzonym przez autora Listu do Hebrajczyków (Hbr 11,17): albo dlatego mianowicie, że był przez Abrahama jedynie umiłowany (i to właśnie uważamy za główną przyczynę tej rzeczy) — także bowiem siedemdziesięciu tłumaczy oddało tam słowo jachid jako agapētón, to jest „umiłowanego” — albo dlatego, że tylko do niego odnosiły się obietnice Boże i tylko on miał być dziedzicem ojca, albo też dlatego, że narodził się w sposób przedziwny, nie zwyczajny, jak Izmael. Także Salomon, choć miał wielu braci z tej samej matki (1 Krn 3,5), mówi jednak, że był jedynym wśród synów swojej matki albo przed obliczem swojej matki (Prz 4,3). Tam wszyscy komentatorzy piszą, że słowo „jedyny” oznacza jedynie umiłowanego. A siedemdziesięciu przełożyło: agapōménos en prosṓpō mētrós, to jest „umiłowany przed obliczem matki”. Dlatego i Chrystus pośród tylu braci nazywa się jednorodzonym Synem Bożym. Był bowiem Bogu jedynie drogi (a Ojciec, gdy jeszcze przebywał na ziemi, nigdy nie przyozdobił Go znakomitszym tytułem, niż gdy powiedział, że jest Jego najmilszym Synem), i On jeden przed wszystkimi został ustanowiony dziedzicem wszystkiego, i został ponadto przyozdobiony tyloma i tak wielkimi darami bardziej niż wszyscy inni (mówi się bowiem, że Bóg namaścił Go „olejkiem wesela nad uczestników” Jego, Hbr 1,9), że słusznie nazwano Go jedynym Synem Bożym. Dodaj jeszcze, że narodził się w sposób przedziwny i niebiański, a nie naturalny i ludzki, jak wszyscy inni; dlatego też anioł Gabriel zapowiedział Maryi, Jego matce, że będzie nazwany Synem Bożym (Łk 1,35). Że zaś Jan, nazywając Chrystusa jednorodzonym Boga, bynajmniej nie rozumiał, iż jest On jedyny przez zrodzenie, nie może być wątpliwości; inaczej bowiem sam by sobie przeczył, skoro nieco wcześniej powiedział, że ci, którzy ufają Chrystusowi, narodzili się z Boga (J 1,13). Sens słowa „jednorodzony” można też jasno poznać stąd, że mówi się: „tak Bóg umiłował świat, że Syna swego jednorodzonego dał” (J 3,16). Jeśli bowiem słowo „jednorodzony” wyłożysz tam inaczej niż jako jedynie umiłowanego i najdroższego ze wszystkich, odejmiesz tej myśli bardzo wiele wagi. Albowiem i do Abrahama Bóg mówi tak: „i nie sfolgowałeś synowi twemu, jedynemu twemu, dla mnie” (Rdz 22[,12]). W tym miejscu, jak już wykazano, Izaak nazwany jest jedynym synem Abrahama nie przez zrodzenie, lecz przede wszystkim przez umiłowanie.

„Pełne łaski i prawdy”

„Pełne łaski i prawdy.” Zanim ewangelista przystąpi do opowiadania świadectwa Jana Chrzciciela, zechciał przyozdobić Chrystusa najwspanialszą pochwałą, od której zależy też nasze zbawienie. Rodzaj ludzki bowiem, uwikłany w kłamstwa i przywalony grzechami, którymi sam zamknął sobie przystęp do życia i skazał się na śmierć wieczną, niczego bardziej nie potrzebował niż prawdy i łaski, które w Chrystusie zostały nam przez Boga, naszego Ojca, obficie okazane. Czymże bowiem innym jest Ewangelia Jezusa Chrystusa niż prawdą i łaską, przez które osiągamy życie wieczne? Albo raczej słowo „prawda” w hebrajskim sposobie mówienia nie oznacza nic innego jak wierność i stałość Boga, który to, co obiecał ojcom, obficie spełnił przez Chrystusa; nieco zaś niżej napisano, że zakon wprawdzie został dany przez Mojżesza, łaska zaś i prawda stała się przez Chrystusa (J 1,17). To jest najpewniejsze, że Chrystus nie tchnął, jak Mojżesz, groźbami i potępieniem, lecz łaską i życzliwością Bożą, i nie trzymał ludu, jak tamten, cieniami i obrazami, lecz odsłonił wszystkim najrzetelniejszą prawdę, a którzykolwiek jej uwierzymy, ci wreszcie zostaniemy uczynieni nieśmiertelnymi.

Zakończenie

To właśnie, najlepszy czytelniku, chcieliśmy ci przekazać, abyś mógł jasno zrozumieć, co Jan chce w tym miejscu powiedzieć, i abyś, odrzuciwszy całkowicie ludzkie bajki, przyzwyczaił się pojmować najpewniejszy sens Pisma Bożego. Ponieważ jednak to nasze zdanie, które przedstawiliśmy w wykładzie tych słów Jana, choć nikomu nie mogłoby się wydać niedorzeczne, jeśli spojrzeć na nie samo i rozważyć nieprzerwany tok Pisma Świętego, będzie się jednak może wydawać sprzeczne z niektórymi wyroczniami Bożymi, zamierzaliśmy na końcu tego naszego wykładu dodać wszystkie te miejsca, które choćby lekko zdają się nam sprzeciwiać, i wyłożyć je tak jasno, by wszystkim było zupełnie widać, że nie tylko nie obalają naszego zdania, lecz niektóre z nich nawet niemało je potwierdzają. Choć jednak nie wymaga to wielkiego trudu, nie możemy tego na razie wykonać: brak nam bowiem czasu, a naciskają przyjaciele, którzy, niecierpliwi wszelkiej zwłoki, nie chcą dłużej trzymać w ukryciu tego, cośmy w ostatnich dniach napisali w wykradzionych godzinach, i mówią, że nikt, kto nie jest zupełnie pozbawiony bystrości sądu, nie może nie wywnioskować z tego, cośmy już napisali, najprawdziwszego wykładu bardzo wielu miejsc, które zwykle przytacza się przeciw naszemu zdaniu, a zwłaszcza tych, które uważa się za jakby filary przyjętego zdania, jakimi są te, w których twierdzi się o stworzeniu dokonanym przez Chrystusa. Ale tego, co z konieczności trzeba odłożyć na inny czas, nie uważaj za odebrane sobie; nie tylko to bowiem, lecz i inne rzeczy zobaczysz w przyszłości, którymi postanowiliśmy się z tobą podzielić, jeśli starczy wolnego czasu i życia, które postanowiliśmy na zawsze całe poświęcić Bogu i Jego Kościołowi. Temu zaś, który i to, co obiecujemy, i rzeczy daleko większe może przez nas sprawić i wykonać, jedynemu mądremu i nieśmiertelnemu Bogu, niech będzie cześć, chwała i panowanie przez Jezusa Chrystusa teraz i na całą wieczność. Bądź zdrów i staraj się o prawdę, a przede wszystkim o świętość życia. Amen.

Marcin Czechowic: zarzuty przeciw temu objaśnieniu

Marcin Czechowic (przy czym Jan Wojdowski spisywał, gdy Czechowic odczytywał swoje pismo), zgorszony objaśnieniem braci do słów: „Był u Boga ów Logos, człowiek Chrystus”, to jest: znany jedynie Bogu.

1. Jakże był na świecie, jeśli był znany jedynie Bogu?

2. Dlaczego był znany aniołom, jeśli był znany jedynie Bogu? Aniołowie przecież śpiewali: „Narodził się wam zbawiciel” (Łk 2,11).

3. „A Bogiem było ono Słowo.” Jakże był Bogiem, jeśli był nieznany?

4. „To było na początku u Boga.” Jakże było, jeśli było nieznane aż do trzydziestego roku życia?

5. „Wszystkie rzeczy przez nie się stały.” Jakże wszystkie, skoro jeszcze nie cierpiał, jeszcze nie umarł, jeszcze nie zmartwychwstał, jeszcze nie wstąpił do nieba itd.?

6. „A bez niego nic się nie stało.” Jakże, skoro to, co powiedziano wyżej, nie stało się przez Niego?

7. „W niem był żywot; on oświeca każdego człowieka przychodzącego na świat.” Jakże miałby oświecać, skoro wtedy jeszcze, choć był człowiekiem, był znany jedynie Ojcu?

8. „Był człowiek posłany od Boga” itd. Jakże Jan świadczył o Nim, jeśli już wszystkie rzeczy przez Niego się stały; albo jeśli już nauczał, po cóż było o Nim świadczyć?

9. „Na świecie był, … ale go świat nie poznał.” Cóż to znaczy, że odrodzony świat nie zna Chrystusa, skoro przez Niego został uczyniony?

Odpowiedzi Fausta Socyna na powyższe zarzuty Czechowica

1. Owszem, można powiedzieć, że był znany jedynie Bogu, ponieważ był na świecie, a jednak żaden z ludzi, nawet Jan Chrzciciel, wtedy Go nie znał. Jeśli zaś „być na świecie” rozumieć jako „sprawować swój urząd”, to ewangelista nie mówi, że był On na świecie w tym samym czasie, w którym był u Boga; lecz to drugie na początku, tamto zaś potem.

2. Słowo „jedynie”, połączone ze słowem „Bogu”, postawiono dla wykluczenia ludzi, nie aniołów. Ponadto, choć aniołowie wiedzieli, że jest On zbawicielem, nie wiedzieli jednak, jakim i jak wielkim jest zbawicielem.

3. Bóstwo Chrystusa nie polega na samym działaniu, lecz na mocy działania, a ponadto na najdoskonalszej znajomości rzeczy Bożych. Jedno i drugie zaś Chrystus posiadał, jeszcze zanim objawił się światu.

4. Owszem, jeśli był, a był nieznany aż do trzydziestego roku życia, jakże nie był na początku u Boga, to jest znany jedynie Bogu?

5. Owszem, gdy ewangelista to pisał, wszystko to już się stało.

6. Wyrażenie ogólne trzeba odnosić do przedmiotu, o którym mowa, to jest do sprawy Ewangelii; ponadto wyżej nie opowiada się, by cokolwiek zostało uczynione, oprócz samego Słowa, a samo Słowo nie mogło zostać uczynione przez siebie.

7. Jedynie Ojcu był znany na początku, nie zaś potem, gdy zaczął oświecać.

8. Tu widać fałsz zarówno tego, jak i bezpośrednio poprzedzającego, i piątego argumentu. Opowiadanie ewangelisty nie jest bowiem jedno i najprostsze, ułożone w ścisłym porządku, jak każdy widzi z całego kontekstu. Choć więc najpierw powiedziano, że przez Słowo wszystkie rzeczy się stały, a potem, że posłany został Jan, to jednak tamto nie było wcześniej, a to później. Ewangelista bowiem, powiedziawszy o Słowie pewne rzeczy ogólnie, zaczyna znowu o Nim opowiadać i to, czego przedtem dotknął niejaśnie, wykłada nieco jaśniej.

9. Świat, choć przez Chrystusa, o ile od samego Chrystusa to zależało, został uczyniony, to jest odnowiony, jednak Go nie poznał. Albowiem i zbawicielem świata nazywa się Chrystusa, choć niewielu jest tych, którzy zostają zbawieni. Ponadto nic nie stoi na przeszkodzie, by słowo „świat” brać w tym miejscu w różnym znaczeniu.

---

O tym przekładzie

Przekład sporządzono z łaciny według tekstu Bibliotheca Fratrum Polonorum, t. I („Irenopoli”, po 1656 r.), s. 75–85. Łaciński tytuł Explicatio primae partis primi capitis Euangelistae Johannis brzmi dosłownie „Objaśnienie pierwszej części pierwszego rozdziału ewangelisty Jana”; chodzi, jak mówi sam Socyn, o wersety do wersetu 15, a więc o J 1,1–14. Podział według wersetów idzie za oryginałem; nagłówki dodano dla łatwiejszej orientacji. Socyn, jak zaznacza w przedmowie, cytuje Biblię według dawnego przekładu łacińskiego, Wulgaty. Tam, gdzie jego brzmienie zgadza się z Biblią Gdańską z 1632 r., słowa Pisma podano według Biblii Gdańskiej, w jej dawnej pisowni; tam, gdzie od niej odbiega albo gdzie argumentuje właśnie z odmiennego brzmienia, przełożono je z jego łaciny i zaznaczono to w przypisie. Miejsca biblijne podajemy w skrótach przyjętych w polskiej tradycji (np. J 1,14, 1 Kor 8,6); błędne oznaczenia druku poprawiono w tekście, a oznaczenie druku podano każdorazowo w przypisie. Brakujące oznaczenia uzupełniono; gdy druk podaje tylko rozdział, uzupełniony werset stoi w nawiasie kwadratowym.

Przypisy pochodzą od tłumacza, z wyjątkiem dwóch, które wyraźnie oznaczono jako „uwaga w druku”.

Tekst łaciński przepisano z druku; długie ſ, ligatury (æ, œ), znak & i akcenty na przyimkach rozwiązano, poza tym zachowano pisownię druku (caussa, Euangelium). Oczywiste błędy druku oznaczono [sic, l. …]; błędne odsyłacze pozostawiono tam bez zmian i poprawiono tylko w przekładzie. Numery stron odnoszą się do druku, a i b do łamów.