Ewangelia Mateusza 5,3 – „Błogosławieni ubodzy w duchu”: królestwo niebieskie jako życie wieczne dla pokornych

„Błogosławieni ubodzy w duchu, albowiem do nich należy królestwo niebieskie.“

Mateusza 5,3 (Biblia Tysiąclecia)

Kontekst: otwarcie Kazania na Górze

Mateusza 5,3 to pierwsze słowo pierwszej wielkiej mowy Jezusa w Ewangelii Mateusza. Kazanie na Górze (Mt 5–7) jest u Mateusza skomponowane programowo: Jezus jak Mojżesz wstępuje na górę, siada — postawa nauczyciela — i otwiera swoje pouczenie nie przykazaniem, lecz szeregiem błogosławieństw (makaryzmów). Pierwsze i ósme błogosławieństwo (w. 3 i w. 10) niosą tę samą obietnicę — „albowiem do nich należy królestwo niebieskie“ — i tworzą w ten sposób klamrę, która obejmuje wszystkie leżące pomiędzy nimi przyrzeczenia: doznać pocieszenia, posiąść ziemię, zostać nasyconym, dostąpić miłosierdzia, oglądać Boga, być nazwanym synami Bożymi.

Literacka forma makaryzmu pochodzi z literatury mądrościowej i psalmów Izraela: „Szczęśliwy mąż, który nie idzie za radą występnych“ (Ps 1,1). Makaryzm nie jest wezwaniem, lecz słowem przyrzeczenia: ogłasza określonego człowieka godnym nazwania szczęśliwym — i podaje uzasadnienie. Jezus podejmuje tę formę i zwraca ją zaskakująco: błogosławieni zostają nie ludzie sukcesu, syci i poważani, lecz ubodzy, smucący się, cisi i prześladowani. Uzasadnienie leży za każdym razem nie w obecnym stanie, lecz w tym, co Bóg tym ludziom da.

Paralela w Łukaszowym Kazaniu na Równinie brzmi krócej: „Błogosławieni jesteście, ubodzy, albowiem do was należy królestwo Boże“ (Łk 6,20). Mateusz podaje dodatek „w duchu“ (po grecku to pneúmati), który zajmuje wykładnię od czasów starożytnego Kościoła: czy Jezus ma na myśli rzeczywiście nieposiadających, którzy swoje ubóstwo znoszą we właściwym usposobieniu — czy ubóstwo samego ducha, a więc pokorę? Dokładnie na tym rozdrożu zaczyna się wykładnia socyniańska.

Dla braci polskich Kazanie na Górze miało rangę jedyną w swoim rodzaju: uchodziło u nich za prawo Chrystusa, za wiążący porządek życia zboru — nie za niewykonalne zwierciadło, które ma jedynie odsłaniać grzech. Fausto Socyn poświęcił Kazaniu na Górze osobny, ciągły wykład, który werset po wersecie pyta, czego Chrystus rzeczywiście nauczał i czego wymagał od swoich. Jego omówienie pierwszego błogosławieństwa należy do najstaranniejszych części tego komentarza: wyjaśnia najpierw pojęcie szczęśliwości, potem pytanie, kim są ubodzy w duchu, a na końcu — co znaczy obiecane królestwo niebieskie.

Socyniańska teza zasadnicza: królestwo niebieskie jest życiem wiecznym dla pokornych

Socyniańska lektura Mt 5,3 opiera się na trzech spostrzeżeniach. Po pierwsze: greckie makários oznacza nie przygodne szczęście, lecz boską, dopełnioną szczęśliwość. Socyn przywiązuje do tego wielką wagę i krytykuje przekłady, które oddają to słowo łacińskim felix — szczęściem przypadkowym, ziemskim. Chrystus samym tym słowem stawia przed oczy „pewną najwyższą szczęśliwość ludzi, do której nic nie może być dodane“. Szczęśliwość tego rodzaju nie może być żadnym stanem wewnątrzświatowym — ani pokojem duszy, ani szczęściem wspólnoty, ani doświadczeniem religijnym — bo do tego wszystkiego można jeszcze coś dodać. Może nią być tylko nieutracalne, nieśmiertelne życie.

Po drugie: „ubóstwo w duchu“ jest dla Socyna pojęciem przeciwstawnym do pychy. Rzetelnie omawia on obie możliwości wykładni — ubóstwo w pieniądzach, o ile polega ono „głównie na duchu i usposobieniu człowieka“, oraz ubóstwo samego ducha. Drugą wykładnię znajduje jasną: błogosławieni są ci, „którzy są całkowicie wolni od wszelkiej pychy“, bo ‚duch’ oznacza tu wyniosłość umysłu, a kto jest w nią ubogi, ten daleko odszedł od zuchwałej pychy. Pycha jest dla Socyna wadą wrogą Bogu w najwyższym stopniu — świadomym buntem stworzenia przeciw swojemu Stwórcy — i dlatego przeciwstawna jej cnota, pokora, jest korzeniem wszystkiego, czego Bóg od nas wymaga.

Po trzecie: obiecane królestwo niebieskie jest w tym miejscu życiem wiecznym. Socyn wie, że wyrażenie basileía tõn ouranõn może w Piśmie oznaczać różne rzeczy — panowanie Boga, jego obecną postać w Chrystusie, jego przyszłe dopełnienie. Ale tutaj, gdzie chodzi o szczęśliwość, kontekst nie pozostawia dla niego wątpliwości: chodzi o „zamieszkanie w samych niebiosach, a zatem życie wieczne“, bo ono jedynie „jest tym, co prawdziwie czyni ludzi szczęśliwymi — i nic innego“. Królestwo zostaje przyrzeczone ubogim w duchu nie jako instytucja, lecz jako życie.

Tym samym Mt 5,3 wpisuje się w socyniańską wizję całości: człowiek nie posiada nieśmiertelności z natury (1 Tm 6,16), lecz otrzymuje ją jako dar Boga (Rz 6,23; 2 Tm 1,10). Błogosławieństwo mówi, komu ten dar przysługuje: nie pysznym, pewnym siebie i samousprawiedliwiającym się, lecz tym, których umysł stał się przed Bogiem całkiem niski. Kazanie na Górze otwiera się więc nie niewykonalnym żądaniem, lecz przyrzeczeniem życia dla tych, którzy posłusznie poddają się Bogu — i właśnie to czyni je ustawą zasadniczą królestwa.

Myśl przewodnia

Socynowa wykładnia pierwszego błogosławieństwa

Socyn rozpoczyna swoje omówienie błogosławieństw od filologicznego wyjaśnienia, które jest zarazem teologicznym ustawieniem zwrotnicy. Przeciw oddawaniu makários słowem oznaczającym zwykłe szczęście utrzymuje on, że Chrystus mówi tu o szczęśliwości najwyższej i ostatecznej rangi:

„Chrystus zatem przez samo to słowo stawia przed oczy pewną najwyższą szczęśliwość ludzi, do której nic nie może być dodane.“

Fausto Socyn, Wykład Kazania na Górze, do Mateusza 5,3

Ta miara niesie cały dalszy wykład: cokolwiek błogosławieństwa obiecują, musi to być szczęśliwość, „do której nic nie może być dodane“ — a więc nie dobro względne, stopniowalne i utracalne. Przy pytaniu, kim są ubodzy w duchu, Socyn rozważa następnie obie wykładnie. Pierwszą — ubóstwo w pieniądzach, niesione we właściwym usposobieniu — dopuszcza: „Chrystus ogłasza więc w tym sensie błogosławionymi tych, którzy gardzą bogactwem.“ Drugą jednak znajduje jasną w sobie i zgodną z brzmieniem słów:

„Jeśli zaś przyjmiemy drugą wykładnię, rzecz wydaje się jasna: Chrystusa należy rozumieć tak, że błogosławi tych, którzy są całkowicie wolni od wszelkiej pychy. Słowo ‚duch’ nadaje się bowiem do oznaczenia wyniosłości umysłu, tak iż kto jest w nią ubogi, ten już daleko odszedł od zuchwałej pychy.“

Fausto Socyn, Wykład Kazania na Górze, do Mateusza 5,3

Godne uwagi jest, jak Socyn teologicznie waży pokorę. Pycha nie jest dla niego jedną z wielu wad, lecz wyniosłością umysłu przeciw samemu Bogu — tym rodzajem krnąbrności, „która dotyka Boga w szczególny sposób“. I odwrotnie: pokora jest cnotą, w której współzawarte są wszystkie inne:

„Gdzie bowiem umysł jest przed Bogiem całkowicie pokorny, tam obecne są także wszystkie inne chwalebne przymioty, których Bóg od nas wymaga; a człowiek obdarzony takim usposobieniem wolny jest od tego rodzaju grzechów, których Bóg nie może przebaczyć, i brzydzi się grzechami popełnianymi z pychy; jeśli zaś mimo to w czymś grzeszy, czyni to z niewiedzy albo z nieuwagi, albo też ze zwykłej ludzkiej słabości — a takie grzechy Bóg łatwo przebacza.“

Fausto Socyn, Wykład Kazania na Górze, do Mateusza 5,3

Tu staje się widoczna pastoralna pointa socyniańskiej etyki: Bóg nie wymaga ludzi bezbłędnych, lecz pokornych. Kto poddaje się Bogu, nadal grzeszy — ale ze słabości, nie z buntu, a „takie grzechy Bóg łatwo przebacza“. Błogosławieństwo nie opisuje więc moralnej elity, lecz podstawową postawę naśladowania. Na końcu Socyn wyjaśnia samą obietnicę — i rozstrzyga stary spór o to, co znaczy tu królestwo niebieskie, z całą pożądaną wyrazistością:

„…chociaż pod nazwą królestwa niebieskiego można rozumieć nie jedno, lecz wiele rzeczy, to jednak w tym miejscu nie może być wątpliwości, że nazwą tą oznaczone jest zamieszkanie w samych niebiosach, a zatem życie wieczne; ono bowiem jest tym, co prawdziwie czyni ludzi szczęśliwymi — i nic innego.“

Fausto Socyn, Wykład Kazania na Górze, do Mateusza 5,3

Życie wieczne — „i nic innego“ — czyni ludzi szczęśliwymi. Tym samym pierwsze błogosławieństwo jest dla Socyna portalem całego Kazania na Górze: nazywa usposobienie, którego Bóg wymaga (pokorę zamiast pychy), i dar, który obiecuje (nieśmiertelne życie). Wszystkie następne błogosławieństwa rozwijają tę jedną podstawową relację.

Przegląd pism Socyna i braci polskich

Egzegeza: kluczowe pojęcia

makários — „błogosławiony, szczęśliwy“

Greckie makários oznacza w języku klasycznym najpierw bogów i podobnych im szczęśliwych; w Septuagincie tłumaczy hebrajskie aszrê psalmów („szczęśliwy, kto…“). Nie chodzi o szczęście chwili, lecz o trwały, wyznaczony przez Boga stan zbawienia. Socyn obstaje przy tym, że słowo to „znaczy więcej“ niż łacińskie felix — szczęście, któremu sprzyja los — i „oznacza właściwie pewną boską szczęśliwość“.

Teologiczna konsekwencja tego znaczenia słowa jest poważna: jeśli błogosławieństwa przyrzekają najwyższą, niestopniowalną szczęśliwość, to jej treść nie może leżeć w zmiennych dobrach tego życia. Beatitudo, o której mowa, musi być trwała — a trwała, jak Socyn wyraźnie wnioskuje przy drugim błogosławieństwie, „może być z konieczności tylko w życiu nieśmiertelnym“.

ptõchoi tõi pneúmati — „ubodzy w duchu“

Słowo ptõchós oznacza w grece nie zwykłego człowieka o małym majątku, lecz żebraka, całkowicie pozbawionego środków, zdanego na cudzą pomoc. Zwrot „w duchu“ (celownik tõi pneúmati) wskazuje dziedzinę, w której to ubóstwo zachodzi. Kto jest żebrakiem „w duchu“, nie ma niczego, na czym mógłby się wynosić przed Bogiem — żadnej dumy, żadnej własnej chwały, żadnego roszczenia.

Socyn wykłada „ducha“ tutaj precyzyjnie jako „wyniosłość umysłu“: być ubogim w tę wyniosłość znaczy być wolnym od pychy. To nie uwewnętrznienie, które rozbraja tekst, lecz wykładnia z sensu słów: ubóstwo, które Jezus błogosławi, jest żebraczą postawą umysłu przed Bogiem. Stary Testament zna tę samą figurę: Bóg mieszka „z człowiekiem skruszonym i pokornym“ (Iz 57,15) i patrzy na „ubogiego i zgnębionego na duchu“ (Iz 66,2).

basileía tõn ouranõn — „królestwo niebieskie“

Mateusz konsekwentnie używa „królestwa niebios“ tam, gdzie Marek i Łukasz piszą „królestwo Boże“ — to pełne czci żydowskie omówienie imienia Bożego, nie inne pojęcie. Królestwo jest w przepowiadaniu Jezusa królewskim panowaniem Boga: przybliżyło się (Mk 1,15), jest wypraszane (Mt 6,10), jest dziedziczone (Mt 25,34) i zostaje dopełnione, gdy Chrystus przekaże panowanie Ojcu (1 Kor 15,24).

Socyn zna tę rozpiętość znaczeń — „pod nazwą królestwa niebieskiego“ można rozumieć „nie jedno, lecz wiele rzeczy“ — i rozstrzyga kontekstowo: tam, gdzie przyrzekana jest szczęśliwość, królestwo należy rozumieć jako życie wieczne, jako „zamieszkanie w samych niebiosach“. To nie zawężenie, lecz rzeczowa precyzja: błogosławieństwa uzasadniają szczęśliwość, a szczęśliwym czyni według Socyna życie nieśmiertelne „i nic innego“.

Pycha i pokora — para przeciwieństw tej wykładni

Wykładnia Socyna zyskuje swoją ostrość dzięki antropologicznej parze przeciwieństw. Pycha (superbia) to „wyniosłość umysłu“ przeciw Bogu — dla Socyna wada wymierzona bezpośrednio w samego Boga, dlatego „nie można wymyślić wady haniebniejszej ani szkodliwszej“. Pokora jest przeciwstawną postawą podstawową: umysłem całkowicie ugiętym przed Bogiem.

Rozstrzygające jest miejsce tej cnoty w strukturze posłuszeństwa: gdzie ona jest, tam „obecne są także wszystkie inne chwalebne przymioty, których Bóg od nas wymaga“. Pokora nie jest więc pojedynczą cnotą obok innych, lecz korzeniem, z którego wyrasta całe posłuszeństwo — i właśnie dlatego stoi na początku Kazania na Górze, ustawy zasadniczej naśladowania. Pierwsze błogosławieństwo nazywa warunek możliwości wszystkich następnych.

Porównanie wykładni

Argumenty logiczne

Z brzmienia słów, z kontekstu błogosławieństw i z wykładni Socyna wynikają następujące argumenty:

1. Argument z miary szczęśliwości. Makários oznacza „najwyższą szczęśliwość, do której nic nie może być dodane“. Każdy stan wewnątrzświatowy — pokój, wspólnota, doświadczenie religijne — jest stopniowalny i utracalny. Przyrzeczona szczęśliwość może więc polegać jedynie na nieutracalnym, wiecznym życiu; dokładnie to wnioskuje Socyn.
2. Argument z szeregu obietnic. Błogosławieństwa 2–7 obiecują konsekwentnie rzeczy przyszłe: doznać pocieszenia, posiąść ziemię, zostać nasyconym, dostąpić miłosierdzia, oglądać Boga, być nazwanym synami Bożymi. Ramowy czas teraźniejszy w w. 3 i w. 10 („do nich należy królestwo niebieskie“) obejmuje te futura jako prawne przyrzeczenie: królestwo należy do nich już teraz jako poświadczone dziedzictwo, którego objęcie dopiero nastąpi.
3. Argument ze słowa o żebraku. Ptõchós oznacza całkowicie pozbawionego środków. Być żebrakiem „w duchu“ znaczy nie mieć przed Bogiem nic do okazania — dokładne przeciwieństwo „wyniosłości umysłu“. Socynowa wykładnia o wolności od pychy nie jest więc dopiskiem, lecz egzegezą brzmienia słów.
4. Argument z paraleli Łukaszowej. Łk 6,20 błogosławi po prostu „was, ubodzy“. Socyn pokazuje, że obie wersje są zbieżne: albo u Łukasza należy domyślnie dodać Mateuszowe „w duchu“, albo chodzi o ubóstwo majątkowe ze względu na sprawiedliwość — w obu przypadkach szczęśliwość nie leży w stanie posiadania, lecz w usposobieniu, które gardzi bogactwem i poddaje się Bogu.
5. Argument z cnoty-korzenia. Gdzie umysł jest przed Bogiem całkowicie pokorny, tam „obecne są także wszystkie inne chwalebne przymioty, których Bóg od nas wymaga“. Pierwsze błogosławieństwo stoi dlatego z rzeczowej logiki na początku: nazywa podstawową postawę, z której wyrastają cnoty wymienione w następnych błogosławieństwach.
6. Argument przeciw utożsamieniu z Kościołem. Ubogim w duchu nie zostaje przyrzeczona przynależność do instytucji, lecz szczęśliwość. Gdyby królestwo niebieskie było tu Kościołem, błogosławieństwo myliłoby członkostwo kościelne ze szczęśliwością — a miara makários pozostałaby niespełniona. Królestwo jest tu darem życia, nie wspólnotą zarządzanych.
7. Argument z nieśmiertelności jako daru. Według 1 Tm 6,16 jedynie Bóg ma nieśmiertelność; według Rz 6,23 życie wieczne jest darem Boga. Jeśli królestwo niebieskie jest życiem wiecznym, które zostaje pokornym dane, to Mt 5,3 potwierdza socyniańską antropologię: szczęśliwość nie jest naturalnym posiadaniem nieśmiertelnej duszy, lecz zwróceniem się Boga ku całemu człowiekowi.
8. Argument z wykonalności Kazania na Górze. Jezus otwiera swoją ustawę zasadniczą nie żądaniem, o które wszyscy muszą się rozbić, lecz przyrzeczeniem dla osiągalnego usposobienia: pokory. Socyn wyraźnie zaznacza, że pokorny nadal grzeszy ze słabości, a Bóg takie grzechy „łatwo przebacza“. Błogosławieństwo opisuje więc rzeczywistą drogę zboru, nie nieosiągalny ideał.

Zarzuty i odpowiedzi socyniańskie

Zarzut 1: „Do nich należy królestwo niebieskie — czas teraźniejszy! Królestwo jest więc obecne, a nie dopiero życiem wiecznym.“

Czas teraźniejszy niesie mniej, niż zarzut mu przypisuje. Tworzy on wraz z w. 10 klamrę (inkluzję), która obejmuje wszystkie leżące pomiędzy obietnice w czasie przyszłym: doznanie pocieszenia, dziedziczenie, nasycenie, oglądanie Boga są bezsprzecznie dobrami eschatologicznymi — i właśnie te dobra są treścią królestwa niebieskiego, które przyrzeka w. 3. Czas teraźniejszy jest więc prawnym czasem teraźniejszym przyrzeczenia: dziedzictwo należy do ubogich w duchu już teraz ważnie i nieodwołalnie, ale jego objęcie dopiero nastąpi. Tak mówi Pismo także gdzie indziej: dziedzictwo jest „zachowane w niebie“ (1 P 1,4) — jest naprawdę nasze, choć jeszcze go nie objęliśmy.

Socyn bynajmniej nie przeczy przy tym, że królestwo Boże ma postać obecną — panowanie, które Bóg przez Chrystusa ustanawia nad wierzącymi. Mówi tylko, co królestwo znaczy w tym miejscu: gdzie uzasadniana jest szczęśliwość, musi być mowa o tym, „co czyni ludzi szczęśliwymi“ — a tym jest życie wieczne, „i nic innego“. Obecne panowanie, pod którym błogosławieni nadal są ubodzy, smucący się i prześladowani (w. 10-12!), nie może samo być już obiecaną szczęśliwością.

Zarzut 2: „Ubóstwo duchowe to świadomość własnego bankructwa przed Bogiem — Socyn robi z niego cnotę i uczy sprawiedliwości z uczynków.“

To przeciwieństwo jest sztuczne: także u Socyna ubóstwo w duchu nie jest właśnie żadnym możeniem-się-wykazać, lecz jego przeciwieństwem — żebraczą postawą umysłu, który nie wynosi się nad nic. Kto jest „całkowicie wolny od wszelkiej pychy“, nie chlubi się żadnym osiągnięciem, także swoją pokorą. Socyn nie opisuje zasługującego ćwiczenia, lecz usposobienie zdolne do przyjęcia: tylko niski umysł może przyjąć dar Boga jako dar. To, że błogosławieństwo to usposobienie nazywa, tak samo nie czyni z niego ceny kupna, jak reformacyjne „bankructwo“ nie jest osiągnięciem.

Ponadto zarzut myli warunek z zasługą. To, że Bóg przyrzeka życie wieczne pokornym i posłusznym, nie znaczy, że oni je wypracowują: życie pozostaje darem (Rz 6,23), a pokorny pozostaje według Socyna człowiekiem, który grzeszy „z niewiedzy albo z nieuwagi, albo też ze zwykłej ludzkiej słabości“ i żyje z łatwego Bożego przebaczenia. Samo Kazanie na Górze mówi wszędzie w ten sposób: obiecuje nagrodę i dziedzictwo tym, którzy czynią to, co mówi Chrystus (Mt 7,21.24) — mowa, która byłaby sprawiedliwością z uczynków tylko wtedy, gdyby wolne przyrzeczenie Boga pomylić z prawnym roszczeniem człowieka.

Zarzut 3: „Jeśli królestwo niebieskie jest życiem wiecznym, Kazanie na Górze staje się pocieszaniem zaświatami.“

Właśnie wykładnia socyniańska odpiera to podejrzenie, bo czyta Kazanie na Górze nie jako pocieszanie, lecz jako porządek życia: błogosławieństwo otwiera prawo, które całkiem konkretnie dla tego życia nakazuje miłość nieprzyjaciół, przebaczenie, rezygnację z przysięgi i wyrzeczenie się przemocy — bracia polscy praktykowali je za cenę znacznych kosztów społecznych. Obietnica życia wiecznego nie odbiera temu działaniu wartości, lecz je uzasadnia: ponieważ szczęśliwość jest u Boga pewna, uczeń może zrezygnować z forsowania samego siebie, z odwetu i z bogactwa.

I odwrotnie: czysto wewnątrzświatowa wykładnia królestwa czyni błogosławieństwa nieprawdziwymi. Smucący się nie wszyscy doznają w tym czasie świata pocieszenia, cisi — jak uczy doświadczenie — nie dziedziczą ziemi, a prześladowani dla sprawiedliwości (w. 10) właśnie tutaj nie otrzymują zadośćuczynienia. Tylko jeśli obietnica jest eschatologiczna — wskrzeszające działanie Boga i nieśmiertelne życie — przyrzeczenia Kazania na Górze są prawdziwe i niosą wymaganą formę życia. Socyn wskazuje na samo Pismo: Bóg „otrze każdą łzę z ich oczu“ (Ap 7,17).

Zarzut 4: „Łukasz mówi po prostu ‚wy, ubodzy’ — chodzi o ubóstwo społeczne; wykładnia o pokorze rozbraja tekst.“

Socyn nie pominął tego napięcia, lecz omówił je wyraźnie — i to w obie strony. Jeśli przyjąć wykładnię o ubóstwie majątkowym, to Łk 6,20 należy czytać tak, „jak gdyby słowo ‚duch’, jak tutaj u Mateusza, zostało dodane“: błogosławieni są ci, którzy bogactwem gardzą — bo sam brak środków nie czyni nikogo szczęśliwym, inaczej każdy żebrak byłby w królestwie. Także wersja Łukaszowa zakłada więc usposobienie; w przeciwnym razie trzeba by przyjąć, że ewangelia obiecuje życie wieczne według stanu kasy.

Zarazem wymiar społeczny pozostaje u Socyna zachowany: kto gardzi bogactwem, nie przywiązuje serca do posiadania, dzieli się, pożycza i daje (Mt 5,42; 6,19-21). Pokora przed Bogiem i wolność od mamony to dwie strony tego samego ubóstwa w duchu. Mateuszowy dodatek nie jest więc późniejszym zmiękczeniem, lecz kluczem wykładni, który trzyma obie wersje razem: nazywa usposobienie, ze względu na które błogosławiony może zostać zarówno nieposiadający, jak i posiadający — i bez którego obaj odchodzą z niczym.

Zarzut 5: „‚Zamieszkanie w niebiosach’ brzmi jak platońskie zaświaty — w sprzeczności z nadzieją zmartwychwstania.“

Zarzut pomija to, że Socyn natychmiast objaśnia „zamieszkanie w niebiosach“: „a zatem życie wieczne“. Nie chodzi o wstąpienie bezcielesnej duszy po śmierci, lecz o nieśmiertelne życie, które Bóg daje swoim w zmartwychwstaniu. W swojej wykładni trzeciego błogosławieństwa Socyn mówi wyraźnie, że obiecane „posiadanie ziemi“ oznacza „posiadanie niebiańskie albo ową nową ziemię, której chrześcijanie oczekują zgodnie z obietnicą Bożą“ — myśli więc od 2 P 3,13 i Ap 21: nowe niebo, nowa ziemia, przemienione, niezniszczalne życie.

Socyniańska kolejność jest jasna: człowiek jest śmiertelny; umarli śpią aż do wskrzeszenia; w dniu ostatecznym Bóg daje posłusznym nieśmiertelne życie w swojej bezpośredniej bliskości. „Niebo“ nie oznacza przy tym przeciw-miejsca wobec stworzenia, lecz sferę trwałej wspólnoty z Bogiem, w której to życie jest prowadzone. Właśnie dlatego, że nieśmiertelność jest darem, a nie naturą duszy, potrzebna jest obietnica w. 3: królestwo niebieskie należy do tych, którzy otrzymują je od Boga — nikt nie wstępuje tam mocą własnej nieśmiertelnej duszy.

Biblijne odniesienia

Następujące miejsca rozjaśniają Mt 5,3 w jego kontekście:

• Łukasza 6,20 — „Błogosławieni jesteście, ubodzy, albowiem do was należy królestwo Boże.“ Paralela z Kazania na Równinie. Socyn pokazuje, że obie wersje zmierzają do tego samego usposobienia: pogardy dla bogactwa, względnie pokory — sam stan posiadania nie czyni szczęśliwym.
• Izajasza 57,15 i 66,2 — Bóg mieszka „z człowiekiem skruszonym i pokornym“ i patrzy na „ubogiego i zgnębionego na duchu“. Starotestamentowa gleba pierwszego błogosławieństwa: ubóstwo w duchu jest postawą, ku której Bóg się zwraca.
• Mateusza 5,5 — „Błogosławieni cisi, albowiem oni na własność posiądą ziemię.“ Sąsiednie błogosławieństwo. Socyn wykłada dziedzictwo od Ps 37 jako posiadanie niebiańskie, względnie obiecaną nową ziemię — ta sama logika eschatologiczna co w w. 3.
• Marka 1,15 — „Czas się wypełnił i bliskie jest królestwo Boże.“ Bliskość królestwa w przepowiadaniu Jezusa: panowanie Boga nastaje w Chrystusie — jego dopełnienie jako życie wieczne dopiero nadejdzie.
• Mateusza 6,10 — „Niech przyjdzie królestwo Twoje.“ Królestwo jest przedmiotem prośby, a więc jeszcze nie jest dopełnione; Socyn rozumie tę prośbę od strony wewnętrznego i zewnętrznego przyjęcia panowania Bożego wśród ludzi.
• Mateusza 6,33 — „Starajcie się naprzód o królestwo Boga i o Jego sprawiedliwość.“ Królestwo jako ten jeden cel, któremu podporządkowana zostaje wszelka życiowa troska — praktyczna odwrotna strona ubóstwa w duchu.
• Łukasza 17,20-21 — Królestwo nie przyjdzie „w sposób dostrzegalny“. Przeciw myleniu królestwa z panowaniem politycznym albo instytucją — i zarazem przeciw rozpuszczeniu go w samej wewnętrzności.
• 1 Koryntian 15,24 — Chrystus przekazuje królestwo Ojcu, „gdy pokona wszelką Zwierzchność, Władzę i Moc“. Dopełnienie królestwa zbiega się ze zmartwychwstaniem — królestwo niebieskie z Mt 5,3 jest tym dopełnionym życiem.
• Rzymian 6,23 — „Zapłatą za grzech jest śmierć, a łaska przez Boga dana to życie wieczne.“ Życie wieczne jako dar: soteriologiczna podstawa tego, że królestwo niebieskie należy do pokornych, nie będąc ich zasługą.

Konsekwencje teologiczne

Podsumowanie

Mateusza 5,3 otwiera Kazanie na Górze przyrzeczeniem, które łączy usposobienie i dar: błogosławieni ubodzy w duchu, albowiem do nich należy królestwo niebieskie. Fausto Socyn wyjaśnia w swojej wykładni najpierw miarę — makários oznacza „najwyższą szczęśliwość, do której nic nie może być dodane“ — potem usposobienie: ubóstwo w duchu to wolność „od wszelkiej pychy“, żebracza postawa umysłu przed Bogiem, w której zakorzenione są wszystkie inne cnoty. Obie linie wykładni tego miejsca — wzgardzone bogactwo albo ubóstwo samego ducha — zbiegają się w tym usposobieniu.

Obietnicę Socyn wykłada z całą jasnością eschatologicznie: królestwo niebieskie jest w tym miejscu „zamieszkaniem w samych niebiosach, a zatem życiem wiecznym“, bo ono jedynie czyni ludzi prawdziwie szczęśliwymi. Tym samym pierwsze błogosławieństwo nie jest ani programem kościelnym, ani pocieszaniem zaświatami, lecz prawnym przyrzeczeniem nieśmiertelnego życia pokornym — dziedzictwem, które już teraz ważnie do nich należy i którego objęcie nastąpi w zmartwychwstaniu. Ramowy czas teraźniejszy błogosławieństw (w. 3 i w. 10) obejmuje futuryczne przyrzeczenia pocieszenia, dziedzictwa i oglądania Boga jako treść właśnie tego królestwa.

Czytane po socyniańsku Mt 5,3 jest zatem kluczowym wersetem nauki o królestwie Bożym: królestwo jest Bożym darem życia dla ludzi o określonym usposobieniu — nie własnością instytucji i nie aktywacją nieśmiertelnej duszy. I jest zarazem portalem socyniańskiej etyki: Kazanie na Górze nie zaczyna się od żądania, o które wszyscy się rozbijają, lecz od pokory, która stoi otworem przed każdym, i od Boga, który grzechy słabości „łatwo przebacza“. Kto tak ugina się przed Bogiem, do tego już teraz należy to, co Bóg da na końcu: królestwo niebieskie — życie wieczne.