List do Hebrajczyków 1,1-2 — Bóg w tych ostatecznych dniach przemówił do nas przez Syna

„Wielokrotnie i na różne sposoby przemawiał niegdyś Bóg do ojców przez proroków, a w tych ostatecznych dniach przemówił do nas przez Syna, którego ustanowił dziedzicem wszystkich rzeczy, przez którego też uczynił wieki.”

Hbr 1,1-2

Kontekst: List do Hebrajczyków jako słowo upomnienia do prześladowanych judeochrześcijan

List do Hebrajczyków należy do teologicznie najgęściej utkanych pism Nowego Testamentu. Według dominującej opinii badaczy został napisany między rokiem 60 a 70 n. e. do gminy w przeważającej mierze judeochrześcijańskiej, znajdującej się w opresji: z jednej strony z powodu prześladowań (por. Hbr 10,32-34), z drugiej z powodu wewnętrznej pokusy powrotu do synagogalnego kultu świątynnego (Hbr 6,4-6; 10,26-31). Autor — nie Paweł, lecz, jak trafnie zauważył Orygenes, „wie tylko Bóg, kto” — odpowiada na to zagrożenie szerokim porównaniem: Nowe przewyższa Stare; Chrystus jest większy od aniołów (Hbr 1-2), większy od Mojżesza (Hbr 3-4), większy od lewickiego arcykapłana (Hbr 5-10).

Właśnie w tej linii przewyższenia stoi początek Hbr 1,1-4. Jest to exordium, uroczyste zdanie wstępne, kunsztownie skonstruowane: mowa Boga w przeszłości zostaje przeciwstawiona mowie Boga „w tych ostatecznych dniach”; siedem orzeczeń o Synu następuje po sobie (w. 2-3): został ustanowiony dziedzicem wszystkich rzeczy, przez niego zostały uczynione wieki, jest odblaskiem chwały, wyciskiem istoty, podtrzymuje wszystko swoim potężnym słowem, dokonał oczyszczenia z grzechów, zasiadł po prawicy Majestatu. Cała ta enumeracja kulminuje w zasiadaniu po prawicy Boga — tytule wywyższenia i ustanowienia z Ps 110,1, który strukturuje cały List.

Strukturalnie w. 1 jest składniowo odgraniczony od w. 2 przez przysłówek palai („niegdyś”) i syntagmę przyimkową ep' eschatōn tōn hēmerōn toutōn („u kresu tych dni”). Oba wyrażenia czasowe zakotwiczają mowę Boga w historii, a nie w bezczasowej wieczności. Wymiar czasowy nie jest dodatkiem do tego wiersza, lecz głównym wymiarem wypowiedzi: Bóg przemawiał — wtedy przez proroków, teraz przez Syna. To historyczne osadzenie kształtuje całą wykładnię socyniańską.

Tradycja patrystyczna, zwłaszcza po Nicei (325) i ponicejskim utrwaleniu języka trynitarnego, odczytywała siedem orzeczeń z w. 2-3 w przeważającej mierze ontologicznie: „Syn” jest drugą Boską hipostazą, współistotną Ojcu, przez którą Ojciec odwiecznie stworzył świat i objawia go w czasie. Hbr 1,1-2 stało się w ten sposób kluczowym tekstem chrystologicznej nauki o preegzystencji, dogmatycznie zacementowanej w IV i V wieku.

Recepcja socyniańska. Bracia Polscy odczytywali początek Listu do Hebrajczyków dokładnie w przeciwnym kierunku. Katechizm Rakowski (1605) wyraźnie cytuje Hbr 1,2 jako świadectwo tego, że Bóg „w tych ostatecznych czasach przemówił do nas przez swojego Syna” — i że nie jest to dowód podwójnej natury Bożej, lecz orzeczenie o heilsgeschichtlicznej funkcji Chrystusa jako „tłumacza i wykonawcy Bożej woli”. Fausto Sozzini z kolei omawia to miejsce w De Iesu Christo Servatore (Księga I, §3) i pokazuje, że składniowa struktura w. 2 sama obala odczyt odwiecznie preegzystujący: „wieki” są odniesione do Syna w momencie, w którym był on już ustanowiony dziedzicem wszystkich rzeczy — stan, który rozpoczyna się dopiero po zmartwychwstaniu. Trzy linie kształtują wykładnię socyniańską: (1) konsekwentna historyczność („w tych ostatecznych dniach”); (2) terminologia ustanowienia i posłania (ethēken, aoryst); (3) odczyt „wieków” w sensie nowego porządku zbawienia, a nie protologicznego stworzenia świata.

Socyniańska teza zasadnicza

Hbr 1,1-2 nie mówi o odwiecznie preegzystującym drugim Bogu, lecz o ostatniej i ostatecznej mowie Boga w historii przez jego Syna. Struktura wypowiedzi jest wyznaczona dwoma biegunami: Bóg jako podmiot wszystkich czasowników (on mówi, on ustanowił, on przemówił przez Syna) i Syn jako medium i adresat tego posłania (przez niego się mówi; on zostaje ustanowiony; on dziedziczy; przez niego zostają objęte wieki). Kto jedno przesuwa ku drugiemu, traci elementarną składnię tego wiersza.

Socyniańsko Hbr 1,1-2 jest więc czytane jako wielkie słowo posłania: Syn jest osobowo ukonstytuowanym posłańcem Boga w ostatecznych dniach, który linii prorockiej nie przerywa, lecz ją zamyka. Nie jest drugim, współistotnym Ojcu Bogiem, który teraz — w ramach swego rodzaju wewnątrztrynitarnego podziału funkcji — akurat „ma kolej” w mówieniu; jest posłanym i ustanowionym przez Boga Synem, przez którego sam Bóg dokonuje swojego ostatecznego samoudzielenia. „Przez” (en hyiōi, instrumentalno-modalne) wskazuje przy tym narzędzie, a nie zleceniodawcę.

Centralną wypowiedź da się skoncentrować w trzech słowach: elalēsen hēmin en hyiōi — „przemówił do nas w (przez) Synu”. Greckie en jest otwarte na znaczenia instrumentalne, modalne, lokalne i medialne; w tym miejscu jest klasycznie instrumentalno-medialne: przez Syna jako środek i pośrednika. To stawia Syna jako narzędzie Boga w tej samej formie językowej, w której wcześniej prorocy byli określani jako narzędzia — oczywiście na wyższym, zamykającym stopniu.

Katechizm Rakowski sprowadza tę wykładnię do trafnego punktu: „Skoro jest słowem owego jednego Boga, jest oczywiste, że nie jest on owym jednym Bogiem” — uwaga, która wprawdzie pierwotnie odnosi się do J 1,1, ale znajduje swoje odbicie w Hbr 1,1-2: skoro Bóg mówi przez Syna, jest oczywiste, że Syn nie jest Bogiem, który przez niego mówi. Mowa Boga przez kogoś zakłada tego kogoś logiką językową jako kogoś innego.

Także drugie doprecyzowanie w. 2 — ethēken klēronomon pantōn, „ustanowił go dziedzicem wszystkich rzeczy” — jest językiem posłania i ustanowienia, a nie wypowiedzią o istocie. Dziedzic otrzymuje dziedzictwo od kogoś innego; ustanowiony jest ustanawiany przez ustanawiającego. Obie formy czasownikowe wykluczają ontologiczną samoistność. Asymetria między Ojcem a Synem nie jest tu osłabioną uwagą z zakłopotania, lecz pozytywną pouczeniem: Bóg Ojciec jest źródłem; Syn jest tym, którego on ustanowił i upełnomocnił.

Sozzini dosłownie: „Wieki zostały ufundowane, gdy on został ustanowiony dziedzicem”

Metodycznie najostrzejsze rozprawienie się z Hbr 1,2 znajdujemy u Sozziniego w De Iesu Christo Servatore (Księga I, §3, w ramach jego argumentacji, że nowotestamentowe wypowiedzi o pierwszeństwie Chrystusa nie odnoszą się do stworzenia świata z Rdz 1, lecz do nowego porządku zbawienia, ukonstytuowanego przez Ewangelię).

„Że nie idzie tu o prawdziwe stworzenie tego świata, pokazuje fakt, że ten sam autor utrzymuje, iż przez tego, którego Bóg ustanowił dziedzicem wszystkich rzeczy, także wieki zostały ufundowane. Że nikim innym nie jest on jak tylko owym człowiekiem Jezusem, jest pewne. Ponadto sam porządek słów wskazuje, że te wieki zostały uczynione, gdy on został ustanowiony dziedzicem wszystkich rzeczy — co nastąpiło dopiero po jego zmartwychwstaniu, jak Pismo Święte naucza w więcej niż jednym miejscu.”

Fausto Sozzini, O Jezusie Chrystusie Zbawicielu (De Iesu Christo Servatore), Księga I, §3

Argument Sozziniego ma zadziwiającą egzegetyczną ostrość. Nie wbija dogmatycznego pala przeciwko pojęciu preegzystencji, lecz po prostu czyta porządek greckiego zdania: najpierw Syn zostaje ustanowiony dziedzicem (ethēken klēronomon), potem „przez niego” (di' hou) zostają objęte wieki. Gdyby „uczynienie wieków” było protologiczne — czyli stworzeniem świata w sensie Rdz 1 —, musiałoby nastąpić przed ustanowieniem dziedzicem, gdyż przed światem nie było dziedzica. Tymczasem ciąg zdania biegnie odwrotnie: ustanowienie dziedzicem (które według sposobu mówienia ST i NT jest aktem wywyższenia, por. Ps 2,7-8; Ps 110,1; Dz 13,33) jest warunkiem, przez który „wieki” otrzymują swój porządek i swoje znaczenie.

Tę wykładnię wspiera greckie aiōnes. Aiōn oznacza najpierw „wiek, eon, czas światowy” — nie pierwotnie kosmologiczną materię świata (do tego służyłby kosmos), lecz heilsgeschichtliczne epoki Boga z ludźmi. List do Hebrajczyków używa tego słowa również w Hbr 9,26 („u końca eonów”) i Hbr 11,3 w tym sensie. Jeżeli więc w. 2 mówi, że przez Syna zostały uczynione aiōnes, to znaczy: przez niego cały ciąg epok zbawienia — aż po eschatologiczny eon — został uporządkowany ku swojemu właściwemu przeznaczeniu. Właśnie to jest dzieło wywyższonego Chrystusa, który zasiada po prawicy Boga i „podtrzymuje wszystko swoim potężnym słowem” (w. 3).

Katechizm Rakowski uzupełnia ten wynik egzegetyczny doprecyzowaniem chrystologicznym. Nazywa Chrystusa „wybitnym, owszem najdoskonalszym i najboższym tłumaczem i wykonawcą Bożej woli pośród wszystkich, przez którego, jak wynika z tego, co następuje, Bóg dokonał nowego stworzenia świata i wszystkich rzeczy”. „Nowe stworzenie” (2 Kor 5,17; Ef 2,15; Ga 6,15) jest biblijnym pojęciem rzeczowym dla tego, co Hbr 1,2 opisuje przez tous aiōnas: porządek czasu zbawienia ukonstytuowanego przez dzieło Chrystusa, którego on jest głową i początkiem.

Egzegeza: Sześć kluczowych pojęć

Pięć do sześciu kluczowych pojęć rozstrzyga filologicznie, a tym samym teologicznie, o wykładni Hbr 1,1-2.

polymerōs kai polytropōs — „wielokrotnie i na różne sposoby”

Aliteracja polymerōs kai polytropōs jest retorycznie pięknie zbudowanym wstępem: polymerōs odnosi się do różnorodności głosów prorockich (od Mojżesza przez Samuela, Eliasza, Izajasza po Malachiasza), polytropōs do różnorodności środków (widzenia, sny, teofania Synaju, bat kol). Istotny jest przysłówkowy charakter obu pojęć: kwalifikują one mowę Boga w przeszłości, a nie osobowość samego Boga. Bóg był ten sam; tylko jego sposób mówienia był wieloraki.

Ta wielość zostaje w w. 2 zastąpiona jednym, zebranym sposobem mówienia: en hyiōi, „w Synu / przez Syna”. Nie ma tu przeciwstawienia dwóch natur (prorockiej versus wcieleniowej), lecz heilsgeschichtliczne wzmocnienie: Bóg zebrał swoje mówienie i doprowadził je do pełni w jednym, całkowicie do niego przynależnym Synu. Kontrast jest ilościowo-modalny, a nie ontologiczny.

ep' eschatōn tōn hēmerōn toutōn — „u kresu tych dni”

Wyrażenie jest semityzujące (por. hebr. be-acharit ha-jamim) i odpowiada w języku LXX eschatologicznemu czasowi wypełnienia (Rdz 49,1; Lb 24,14; Pwt 4,30; Iz 2,2; Jr 23,20; Oz 3,5; Dn 10,14). Nie oznacza absolutnego końca świata, lecz heilsgeschichtlicznie zakwalifikowany odcinek końcowy historii Boga z jego ludem — czas, w którym obietnice osiągają wypełnienie.

Ta fraza jest hermeneutyczną formułą kluczową tego wiersza. Sytuuje ona mowę Boga przez Syna historycznie: teraz, w czasie wypełnienia, mówi on tak. Syn jest eschatologicznym mówcą, a nie bezczasowym drugim mówcą. Jest to wypowiedź o oikonomia — o porządku zbawienia —, a nie o wiecznym samozróżnicowaniu Boga na dwie lub trzy osoby.

Dz 2,17 cytuje Jl 3,1 (LXX) z tym samym wyrażeniem (en tais eschatais hēmerais) i odnosi je do czasu wylania Ducha — a więc do wydarzenia Pięćdziesiątnicy. Piotr posługuje się tym samym pojęciem czasu co List do Hebrajczyków: dni ostateczne są teraźniejszością nowotestamentowej gminy, jakościowo dopełnionym czasem zbawienia. Kto Hbr 1,1-2 oddziela od tego nowotestamentowego użycia frazy i przemienia w bezczasową wieczność, rozsadza wynik semantyczny.

elalēsen hēmin en hyiōi — „przemówił do nas w (przez) Synu”

Grecka konstrukcja en hyiōi jest bezrodzajnikowa: nie „w Synu” w sensie „w tym Synu”, lecz jakościowo-modalnie: „na sposób Syna”, „synowsko”, „przez kogoś, kto jest Synem”. Konstrukcja ta podkreśla modalność mowy Boga: Bóg mówi synowsko. Mówi jako Ojciec, który ma Syna — i w tym Synu wypowiada samego siebie.

„W / przez Syna” nie wskazuje wypowiedzi identyfikującej („Syn jest Bogiem”), lecz wypowiedź instrumentalno-relacyjną („przez Syna mówi Bóg”). Kto mówi, jest Bogiem; przez kogo on mówi, jest Synem. Forma językowa wyklucza tym samym składniowo odczyt identyfikujący. Kto czyta Boga i Syna w w. 2 jako tego samego mówcę, musi wykreślić „przemówił przez niego”.

Katechizm Rakowski formułuje to z wielką ostrością: „Z tego, że Chrystus jest słowem Bożym, nie można dowieść owej Boskiej natury w Chrystusie; raczej wnioskuje się stąd przeciwieństwo. Skoro bowiem jest słowem owego jednego Boga, jest oczywiste, że nie jest on owym jednym Bogiem.” Ta sama struktura argumentacyjna chwyta w Hbr 1,1-2: ponieważ Bóg mówi przez Syna, Syn nie może być Bogiem, który przez niego mówi.

ethēken klēronomon pantōn — „ustanowił go dziedzicem wszystkich rzeczy”

Ethēken jest aorystem activum od tithēmi („stawiać, ustanawiać, wyznaczać”). Forma czasownikowa jest punktualno-dokonana: Bóg ustanowił Syna (w określonym momencie). To nie czasownik iteratywny ani progresywny; tym bardziej nie odwiecznie bezczasowy stan. Tego samego słowa używa LXX w Ps 2,7-8 („Ja ustanowiłem mego króla”) i Ps 109,1 (Ps 110,1 LXX: „Siądź po mojej prawicy”). Oba psalmy są w Liście do Hebrajczyków wielokrotnie cytowane (Hbr 1,5; 5,5; 1,13; 5,6; 7,17; 10,12-13). Są to psalmy ustanowienia — mesjańskie w najściślejszym sensie słowa: ustanowienie Pomazańca jako króla.

Jeśli więc w. 2 mówi, że Bóg ustanowił Syna dziedzicem wszystkich rzeczy, jest to według sposobu mówienia ST aktem wywyższenia: on, syn Dawida według ciała (Hbr 7,14; Rz 1,3-4), zostaje w określonym momencie ogłoszony powszechnym dziedzicem — przez śmierć i zmartwychwstanie. Dz 13,33 (Paweł w Antiochii) cytują Ps 2,7 wyraźnie w odniesieniu do zmartwychwstania Jezusa: „Tyś Synem moim, Ja Ciebie dziś zrodziłem” — to „dziś” jest Wielkanocą. Hbr 1,5 cytuje ten sam psalm. Hebrajska teologia ustanowienia na Syna jest aktem paschalnym, a nie aktem przedczasowym.

Sozzini widzi ten ruch wprost: „Porządek słów wskazuje, że te wieki zostały uczynione, gdy on został ustanowiony dziedzicem wszystkich rzeczy — co nastąpiło dopiero po jego zmartwychwstaniu.” Cały wiersz interpretowany jest tym samym heilsgeschichtlicznie, a nie ontologicznie: najpierw Chrystus umiera i zmartwychwstaje, potem zostaje ustanowiony dziedzicem, i w tej pozycji dziedzica kształtuje — jako żyjący i uwielbiony — eony.

di' hou kai epoiēsen tous aiōnas — „przez którego też uczynił wieki”

Grecka liczba mnoga aiōnas nie jest równoznaczna z kosmos. Kosmos oznaczałby uporządkowaną materię świata; aiōnes natomiast to wieki zbawienia, eony, epoki historii Boga z ludźmi. Sam List do Hebrajczyków używa tego słowa w 9,26 w tym znaczeniu („u końca eonów się objawił”) i w 11,3 prawdopodobnie również heilsgeschichtlicznie.

Syntagma przyimkowa di' hou („przez którego”) wskazuje Syna jako środek, przez który Bóg kształtuje wieki. Nie wskazuje go jako źródło; tym byłoby ex hou (por. 1 Kor 8,6, gdzie Paweł czyni ścisłe rozróżnienie: z jednego Boga, Ojca, są wszystkie rzeczy — przez jednego Pana Jezusa Chrystusa). Hbr 1,2 stoi w tej samej linii. Ojciec pozostaje źródłem, Syn jest pośrednictwem i dziedzicem.

Kto z di' hou epoiēsen tous aiōnas wyprowadza kosmogoniczną preegzystencję, dwukrotnie mija się z tekstem: tłumaczy aiōnas jako „światy/materia świata” (czego ono nie znaczy) i pomija składniowe pierwszeństwo ustanowienia dziedzicem w tym samym porządku zdania. Czytane socyniańsko, aiōnas to porządek zbawienia ostatecznych dni, którego pośrednikiem i głową jest Chrystus — w sensie tego, co Paweł nazywa „nowym stworzeniem”, a sam List do Hebrajczyków „światem przyszłym” (Hbr 2,5; tēn oikoumenēn tēn mellousan).

apaugasma tēs doxēs i charactēr tēs hypostaseōs (w. 3) — „odblask chwały” i „wycisk istoty”

Choć właściwym odcinkiem wiersza jest w. 1-2, w. 3 należy do bezpośredniej składni przyległej i nie może być oddzielony od rozwiniętej egzegezy. Słowo apaugasma oznacza „promieniowanie, odblask, refleks”; równoległe pojęcie charactēr oznacza „wycisk, odcisk, wzorzec stempla” (jak przy pieczęci lub monecie).

Oba pojęcia strukturalnie zakładają rozróżnienie oryginału i odbicia. Odblask nie jest źródłem światła, lecz wychodzącym od niego blaskiem; odcisk stempla nie jest stemplem, lecz jego odbiciem. Logika obrazu sama zakazuje identyfikującej współistotności: Syn nie jest Ojcem; jest odblaskiem i wyciskiem Ojca. Właśnie to jest wykładnia socyniańska.

Sozzini sam komentuje w De Iesu Christo Servatore Hbr 1,3 szczegółowo. Jego argument: „Ów Boski autor powiedział, że Chrystus jest odblaskiem chwały i wyrazistym obrazem istoty Boga, to znaczy, że przez Chrystusa chwała Boga i tym samym sam Bóg ukazał się nam przed oczyma w wybitny sposób, tak że dane nam było ujrzeć i oglądać samego Boga w Chrystusie.” Idzie o objawienie, a nie o współistotność: Chrystus pokazuje Boga, ponieważ w nim stała się widzialną wola Boża, dobroć Boża, prawda Boża — a nie dlatego, że „po prostu sam” byłby istotą Boga.

Katechizm Rakowski doprecyzowuje: Chrystus jest wyciskiem substancji Boga i odblaskiem jego chwały „o tyle, że w Chrystusie, dopóki chodził po ziemi (bo o tym czasie mówi autor, jak wiele miejsc naucza), zajaśniała najwyższa moc, mądrość i dobroć Boga, a jego niewidzialna substancja sama została wyrażona przez najboższe przymioty i dzieła oraz postawiona ludziom przed oczyma”. Tym samym język w. 3 zostaje zidentyfikowany jako język objawieniowo-teologiczny: mówi on o ziemskim Chrystusie, który objawił Boga, a nie o odwiecznie preegzystującym fragmencie istoty.

Argumenty logiczne

Z Hbr 1,1-2 wynikają następujące argumenty logiczne i językowo-filologiczne na rzecz wykładni socyniańskiej i przeciwko odwiecznie preegzystującemu odczytowi ponicejskiej dogmatyki.

Zarzuty i socyniańskie odpowiedzi

Zarzut 1: „Przez niego też uczynił wieki” (w. 2) dowodzi stwórczości Chrystusa wobec świata przed wszelkim czasem

Wykładnia ortodoksyjna czyta di' hou epoiēsen tous aiōnas jako wypowiedź o współudziale Chrystusa w stworzeniu świata — analogicznie do J 1,3 („wszystko przez niego się stało”) i Kol 1,16 („w nim wszystko zostało stworzone”). Tym samym ma być wykazana wieczna preegzystencja Chrystusa jako pośrednika stworzenia.

Odpowiedź socyniańska: Główny argument Sozziniego jest składniowy: porządek słów wiersza pokazuje, że wypowiedź o aiōnes stoi po ustanowieniu dziedzicem i odnosi się do niego. Ponieważ to ustanowienie następuje dopiero po zmartwychwstaniu (por. Dz 13,33; Rz 1,4; Flp 2,9-11), wypowiedź o aiōnes nie może celować w stworzenie świata z Rdz 1, lecz w porządek zbawienia ostatecznych dni, ukonstytuowany przez dzieło Chrystusa. Aiōn oznacza ponadto nie „materię świata”, lecz „wiek zbawienia, eon” — znaczenie, które sam List do Hebrajczyków potwierdza w 9,26. Dochodzi do tego wzór Pawłowy 1 Kor 8,6, gdzie przyimki są czysto rozróżnione: ex hou ta panta (od Ojca jest wszystko, źródło) versus di' hou ta panta (przez Pana jest wszystko, pośrednictwo). Hbr 1,2 stoi w tej samej linii i nie mówi nic o osobowej preegzystencji Chrystusa jako stwórcy przed wszelkim czasem. Wreszcie: J 1,3 i Kol 1,16 socyniańsko również czyta się heilsgeschichtlicznie, a nie protologicznie (por. odpowiednie wpisy wersetów J 1,1-3 i Kol 1,15-17).

Zarzut 2: „Wycisk jego istoty” (w. 3) świadczy o współistotności z Bogiem

Wyrażenie charactēr tēs hypostaseōs autou (w. 3) tradycyjnie czyta się jako wypowiedź ontologiczną: Syn ma być dokładnym obrazem Boskiej substancji i w konsekwencji z nią współistotny.

Odpowiedź socyniańska: Po pierwsze, charactēr jest pojęciem obrazowym z metaforyki monety i pieczęci. Wycisk stempla nie jest stemplem; obraz na monecie nie jest monetą. Logika obrazu zakłada strukturalnie różnicę oryginału i odbicia — rozsadza tym samym każdy odczyt identyfikujący. Po drugie, hypostasis w I wieku nie jest jeszcze ponicejską terminologią dla „osoby”; oznacza pierwotnie „substancję, rzeczywistość, realność” i okazjonalnie „samoistność” (por. 2 Kor 9,4; 11,17; Hbr 3,14; 11,1). Wyrażenie mówi więc: Chrystus jest dokładnym wyciskiem Boskiej rzeczywistości — jej dokładnym reprezentantem. Po trzecie: sam Sozzini komentuje to miejsce: „Przez Chrystusa chwała Boga i tym samym sam Bóg ukazał się nam przed oczyma w wybitny sposób” — wypowiedź objawieniowa, nie wypowiedź o istocie. Po czwarte, tekst równoległy Mdr 7,26 (apaugasma jako orzeczenie Mądrości, bez hipostazy osoby) świadczy, że ten język jest żydowsko-mądrościowo wstępnie ukształtowany i obywa się bez ontologicznego twierdzenia o preegzystencji. Po piąte: w. 3 wypowiada wprawdzie szczytową miarę objawieniową Chrystusa, ale zaraz po tym orzeczeniu następuje czasownik wywyższenia „zasiadł po prawicy Majestatu” (ekathisen) — również aoryst, konkretny akt, a nie wieczny stan.

Zarzut 3: Hbr 1,8 nazywa Syna wprost „Bogiem”

W w. 8 List do Hebrajczyków cytuje Ps 45,7: „Tron Twój, Boże, trwa na wieki wieków.” Tym samym, zarzuca się, Syn zostaje bezpośrednio nazwany Bogiem i tym samym poświadczony jako współistotny Bóg.

Odpowiedź socyniańska: Po pierwsze, konstrukcja grecka w w. 8 jest gramatycznie wieloznaczna. Ho thronos sou ho theos może być czytane jako „Tron Twój, Boże, …” (wołacz) lub „Tron Twój jest Bogiem” (orzecznik) lub „Bóg jest twoim tronem” (podmiot-orzecznik). Biblia Tysiąclecia, Biblia Warszawska i NRSV (w marginalnej lekcji) znają wszystkie trzy warianty; jednoznacznego tłumaczenia sam tekst nie podaje. Po drugie, cytowany Psalm 45 pochodzi z kontekstu królewskiej pieśni weselnej i pierwotnie kieruje się do dawidowego króla — człowieka. Także Ps 82,6 zwraca się do ludzi tytułem „bogowie” (elohim); ten zwrot jest semicką mową honorową, a nie orzeczeniem ontologicznym. Po trzecie, bezpośrednio następujący w. 9 rozstrzyga sprawę definitywnie: „Umiłowałeś sprawiedliwość … dlatego namaścił cię, Boże, twój Bóg …”. Twój Bóg — Syn ma Boga, mianowicie Ojca. Tym samym ontologiczna współistotność z wezwania w w. 8 jest składniowo obalona. Po czwarte: gdyby w. 8 rzeczywiście uczył pełnej ontologicznej równości, to uczyłby jej jako zwrotu do pomazańca namaszczonego przez wyższego Boga — logiczna sprzeczność.

Zarzut 4: Aniołowie mają go uwielbiać (w. 6) — to przynależy się tylko Bogu

W w. 6 List do Hebrajczyków cytuje: „Niech mu oddają pokłon wszyscy aniołowie Boży.” Pokłon, zarzuca się, przysługuje tylko Bogu; w konsekwencji Syn jest Bogiem.

Odpowiedź socyniańska: Po pierwsze, greckie proskyneō przyjmuje szerokie spektrum znaczeń od „kłaniać się, czcić, oddawać hołd” do „uwielbiać”. W Mt 18,26 i Dz 10,25 tego samego czasownika używa się dla hołdu przed ludźmi, bez twierdzenia współistotności. Po drugie, kontekst w. 6 jest istotny: Syn zostaje jako prōtotokos (pierworodny) wprowadzony do oikoumenē — a mianowicie według Hbr 2,5 do przyszłej oikoumenē, nadchodzącego porządku zbawienia. Idzie więc o wprowadzenie wywyższonego Chrystusa w jego eschatologiczne królowanie, a nie o wieczne, metafizyczne uwielbienie. Po trzecie: aniołowie oddają hołd Synowi jako ustanowionemu przez Boga dziedzicowi wszystkich rzeczy. To uznanie jego heilsgeschichtlicznego pierwszeństwa — na mocy upełnomocnienia przez Boga, a nie na mocy ontologicznej równości. Po czwarte: także Apostoł Paweł czci Chrystusa jako kyriosa (Flp 2,9-11), precyzuje jednak w tym samym zdaniu, że to uwielbienie dokonuje się „ku chwale Boga Ojca”. Ojciec pozostaje najwyższym adresatem wszelkiej czci; wywyższony Syn otrzymuje ją jako ustanowiony i upełnomocniony przez niego.

Zarzut 5: „Podtrzymuje wszystko swym potężnym słowem” (w. 3) naucza kosmicznej wszechmocy

W w. 3 stoi: pherōn te ta panta tōi rhēmati tēs dynameōs autou — „podtrzymując wszystkie rzeczy słowem swojej mocy”. Tym samym, zarzuca się, Synowi zostaje przypisana kosmiczna funkcja zachowywania, która może przysługiwać tylko odwiecznie preegzystującemu Bogu.

Odpowiedź socyniańska: Po pierwsze, imiesłów pherōn jest w czasie teraźniejszym i opisuje stan obecny, trwający — stan wywyższonego, zasiadającego po prawicy Boga Chrystusa. Podtrzymywanie dokonuje się po oczyszczeniu z grzechów i po zasiadnięciu po prawicy — nie w przedczasowej wieczności. Sozzini sprowadza to do trafnego punktu: „O ile zaś Chrystus wszystkie rzeczy mocą swego rozkazu kieruje i rządzi” — jest to popaschalna, wywyższona pozycja Chrystusa. Po drugie: podtrzymywanie dokonuje się „słowem swojej mocy” (rhēma dynameōs autou) — to język upełnomocnienia, a nie współistotności. Zmartwychwstały podtrzymuje wszystkie rzeczy, ponieważ jemu „dana jest wszelka władza w niebie i na ziemi” (Mt 28,18). Po trzecie: powszechne panowanie Chrystusa jest według 1 Kor 15,27-28 panowaniem przekazanym Synowi przez Ojca, które Syn na końcu odda Ojcu, „aby Bóg był wszystkim we wszystkich”. Wieczna współistotność zakazuje tej logice oddawania strukturalnie. Po czwarte: Hbr 2,8 potwierdza: „Lecz teraz jeszcze nie widzimy, aby wszystko było mu poddane” — wszechmoc jest rzeczywistością eschatologiczną, którą wywyższony Chrystus teraz wykonuje i doprowadza do pełni, a nie przedczasową, metafizyczną właściwością.

Biblijne odsyłacze

Następujące miejsca są dla prawidłowego rozumienia Hbr 1,1-2 zasadnicze:

• J 20,17: „Wstępuję do Ojca mego i Ojca waszego, do Boga mego i Boga waszego.” Zmartwychwstały Chrystus nazywa swojego Boga. Jest to jednoznaczna autoinformacja Chrystusa o jego stosunku do Ojca: nie równość, lecz relacja Syn-Ojciec; nie tożsamość istoty, lecz relacja uwielbienia i posłania.
• Dz 2,36: „Bóg uczynił go Panem i Chrystusem — tego Jezusa, którego ukrzyżowaliście.” Piotr formułuje język ustanowienia początku Listu do Hebrajczyków po piotrowemu: epoiēsen — Bóg go uczynił. Chrystologia wywyższenia apostołów jest najbliższą egzegetyczną siostrą Hbr 1,2.
• Flp 2,6-9: „Dlatego też Bóg go wywyższył i darował mu imię, które jest ponad wszelkie imię.” Znowu język ustanowienia. Powszechne panowanie Chrystusa jest stanem darowanym, nadanym przez wywyższenie — a nie przedczasowo-ontologicznym.
• Kol 1,15-17: Równoległy hymn o Chrystusie jako „pierworodnym wszelkiego stworzenia”. Czytany socyniańsko, stworzenie z Kol 1,16 jest nowym stworzeniem — analogicznie do aiōnes w Hbr 1,2. Oba teksty mówią heilsgeschichtlicznie, a nie protologicznie.
• Ps 2,7-8 / Hbr 1,5: „Tyś synem moim, ja ciebie dziś zrodziłem; dam ci narody w dziedzictwo.” Język psalmu ustanowienia, który sam List do Hebrajczyków cytuje. Dz 13,33 odnoszą to „dziś” wyraźnie do zmartwychwstania Chrystusa. Hbr 1,2 (ustanowienie dziedzicem) stoi w tej samej linii.
• 1 Kor 8,6: „Dla nas istnieje jeden Bóg, Ojciec, od którego (ex hou) wszystkie rzeczy są …, i jeden Pan, Jezus Chrystus, przez którego (di' hou) wszystkie rzeczy są.” Programowe Pawłowe rozróżnienie przyimków: źródło versus pośrednictwo. Hbr 1,2 używa dokładnie języka di' hou — stoi w szkole Pawłowej.
• 1 Tm 2,5: „Jeden jest Bóg, jeden też pośrednik między Bogiem a ludźmi, człowiek Chrystus Jezus.” List do Hebrajczyków mówi o Chrystusie jako pośredniku, a nie jako drugiej osobie Boga. Heis theos (jeden Bóg) i heis mesitēs (jeden pośrednik) pozostają językowo i rzeczowo oddzielone.
• Hbr 2,9-10: „Widzimy Jezusa … ukoronowanego chwałą i czcią, aby z łaski Bożej za wszystkich zaznał śmierci.” Kilka wersów po 1,1-2 autor wyjaśnia: uwielbienie Jezusa jest darem „z łaski Bożej”. Operacja wyjściowa jest łaskawie-ustanowiona, a nie wiecznie-konstytutywna.

Konsekwencje teologiczne

Podsumowanie

Hbr 1,1-2 jest językowo, składniowo i teologicznie wielkim słowem posłania i ustanowienia. Przeciwstawia różnorakie mówienie Boga „niegdyś” przez proroków ostatecznemu mówieniu Boga „w tych ostatecznych dniach” przez Syna. Bóg pozostaje wyłącznym podmiotem czasowników: on przemówił, on ustanowił, on przez Syna uporządkował wieki. Syn jest medium, ustanowionym i dziedzicem — nie drugim, współistotnym Ojcu Bogiem.

Socyniańsko rozstrzyga o wykładni porządek greckiego zdania: najpierw ustanowienie dziedzicem (ethēken klēronomon), potem „przez niego też wieki uczynione”. Sozzini czyta to ściśle liniowo: aiōnes zostają ukształtowane, gdy Syn został ustanowiony dziedzicem — co według starotestamentowego języka psalmów ustanowienia (Ps 2; Ps 110) i według apostolskiej chrystologii wywyższenia (Dz 13,33; Rz 1,4) przypada na Wielkanoc. Tym samym aiōnes nie są kosmologicznym stworzeniem świata, lecz ukonstytuowanym przez dzieło Chrystusa porządkiem zbawienia ostatecznych dni.

Także orzeczenia w. 3 (apaugasma, charactēr, podtrzymywanie wszystkich rzeczy, zasiadanie po prawicy) pozostają w tych ramach: mówią o wywyższonym, w historii objawionym Chrystusie, który reprezentuje Boga w sposób niezrównany — nie o wiecznej współistotności. Katechizm Rakowski sprowadza to do punktu: Chrystus jest wyciskiem substancji Boga i odblaskiem jego chwały o tyle, „że w Chrystusie, dopóki chodził po ziemi, zajaśniała najwyższa moc, mądrość i dobroć Boga” — wypowiedź objawieniowa, a nie wypowiedź o istocie.

Rozumiane socyniańsko, Hbr 1,1-2 nie jest zatem świadectwem odwiecznie preegzystującej drugiej osoby Boskiej, lecz uroczystą deklaracją posłania i ustanowienia: Bóg wypowiedział swoje ostatnie, najwyższe, ostateczne słowo — przez człowieka Jezusa, którego ustanowił dziedzicem wszystkich rzeczy i posadził po prawicy swojego Majestatu. Jest to wysoka chrystologia Braci Polskich: maksimum posłania i pełnomocnictwa, w obrębie jednego Boga, który Bogiem pozostaje.